İNSANDAN TƏBİƏTƏ VƏ TƏBİƏTDƏN İNSANA DOĞRU

Kiçik yazar Durna xanımın “Bahar” kitabının təhlili

Yazar: Eluca Atali

Quşlar bizim üçün yalnız azadlıq rəmzidirmi? Daim eşitdiyimiz bu suala çox vaxt eyni cavabı veririk: quşlar azadlığı təmsil edir. Çünki adi gözün gördüyü budur: quş istədiyi zaman qanad çalıb havaya qalxa, imkanlarını səfərbər edərək gözdən itənədək yüksəkliklərdə süzə bilir. Onun bu səylərinin qarşısını alacaq hər hansı qüvvə yoxdur. Quş öz istəyini imkanları daxilində nizamlayır, hətta hədsizlik anlayışına qədər gedib çıxa bilir.

Təsəvvür edin: təyyarələr 11 min metr yüksəklikdə uçduğu halda, durna quşları təyyarələrin uçduğu hündürlükdə uça, hətta bundan bir kilometr də yüksəyə qalxa bilirlər. Bu, bizim müqəddəs saydığımız, qədim nağıl və dastanlarımızda sevə-sevə vəsf etdiyimiz quşdur. “Üç telli durnam” deyib oxuduğumuz xalq mahnısında, Koroğlunun “durna teli” gətirməsi ilə bağlı ifadələrdə buna çox rast gəlirik. Amma heç düşünmüsünüzmü, niyə məhz digər quşlar deyil, durna?

Qədim türklərin müqəddəs saydığı durna quşları Anadolu türklərinin qədim məzar daşlarına həkk olunub, xalq rəqslərində durna uçuşu əks etdirilib və nəhayət, “Durna kimi süzən qızlar” mahnımızın əsas vurğusuna çevrilib.

Xalqın deyimlərində və həyat tərzində durna quşunun bu qədər geniş yer alması türklərin ta qədimdən təbiətlə iç-içə yaşadığını, insanın isə təbiətin bir parçası olduğunu göstərir. Kiçik yazarımız Durna xanımın “Bahar” adlı, təbiətin qorunmasını ustalıqla ifadə edən bu şəkilli uşaq kitabı məktəbyaşlı uşaqlar üçün oxunması vacib olan əsərlərdən biridir. Bunu mübaliğəsiz və şişirtmədən tövsiyə edə biləcəyim bir mənbə hesab edirəm.

Xanım yazarın yaşının az olduğunu əsəri oxuyarkən unudursan. Çünki ustad qələminə xas təsvirlər yerli-yerində verilib; sanki əsər sözlə yazılmayıb, bir rəssamın fırçasından çıxıb. Təsvirlər o qədər canlı və əlavə boyaya ehtiyac qalmadan canlandırılıb ki, oxucu ilk baxışda çaşqınlıq keçirə bilər. Mən bunu təbii qarşılayıram.

Bir uşağın dünyaya sığmayacaq qədər böyük ürəyə sahib olması, həmin ürəklə yaralı bir quşun qayğısına qalmağı ardıcıl və qırılmadan üzərinə götürərək yola çıxması heç də kiçik məsələ deyil.

Ustad yazarların uşaq ədəbiyyatı yaratması adi haldır. Ancaq burada söhbət uşaq yazarı olmaqdan gedir. Çünki uşaq yazıçısı olmaq ağır və məsuliyyətli işdir. Baxsanız, uşaq yazıçılarının sayı böyüklər üçün yazanların sayından qat-qat azdır. Uşaq yazarı kimi fəaliyyətə başlayanların çoxu bir müddətdən sonra böyüklər üçün yazmağa başlayır. Bunun səbəbi isə uşaq saflığını ardıcıl şəkildə qələmdə yaşada bilməmələridir.

“Bahar” əsərinin iki qəhrəmanı var: məktəbli Barış və durna quşu. Barışın quşa rast gəlməsi sırf təsadüfdür. Lakin təsadüfi görünən bu hadisəyə balaca oğlanın yanaşması insana məxsus saflıq, qayğıkeşlik, mərhəmət və məqsədinə doğru addımlamaq kimi ülvi insani keyfiyyətləri üzə çıxarır.

Bir anlıq təsəvvür edin: Barış durna quşunun yanından etinasız keçsəydi, nə baş verə bilərdi? Ağrılar içində qovrulan bu canlı dərdinə necə çarə tapacaqdı? Buradan belə bir nəticəyə gəlirik: heç nəyə və heç kimə etinasız yanaşmaq olmaz. Sənin əlindəki şəfaya möhtac olana biganə qalma.

Unutmayaq ki, insan şəfasını paylaşdıqca yalnız başqasına yardım etmiş olmur; etdiyi yaxşılıqla özü də mənəvi cəhətdən zənginləşir. Gənc müəllifin oxucuya verdiyi digər dərs isə insanın təbiətə insani münasibət bəsləməsinin vacibliyini unutmamasıdır.

Yaşının azlığına baxmayaraq, müəllifin hadisələri ardıcıl və artan xətlə təqdim etməsi, heç bir məqamda süjetin qırılmasına yol verməməsi əsərin yüksək keyfiyyətindən xəbər verir. Tələskənliyə, hadisələrin üzərindən hoppanaraq irəliləməyə meyilli kiçik yaşlı qələm sahiblərinə bu gün tez-tez rast gəlirik.

Bu baxımdan müəllifin əsəri səbrlə işləyib tamamlaması oxucuda heyrət doğurur. Onun bu səriştəsi gələcəkdə daha böyük uğurlara imza atacağına bizi inandırır.