Ateşkes Neden Tutmuyor? ABD–İran Geriliminde Stratejik Kilitlenme ve Güney Azerbaycan Denklemi

HARAYHABER | Stratejik Analiz

İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasında tırmanan gerilim, zaman zaman ateşkes ve müzakere girişimlerine sahne olsa da kalıcı bir denge üretmekten uzak kalmaktadır. Bu durum yalnızca askeri bir çatışma dinamiği değil; aynı zamanda çok katmanlı bir jeopolitik, ekonomik ve iç siyasi hesaplaşmanın sonucudur. Özellikle İran’ın iç dengeleri ve Güney Azerbaycan perspektifi hesaba katıldığında, ateşkesin neden kırılgan olduğu daha net ortaya çıkmaktadır.

1. Washington’un İkilemi: Yıkmak mı, Yönetmek mi?

ABD açısından İran meselesi, klasik bir “rejim değişikliği” hedefi ile “kontrollü zayıflatma” stratejisi arasında sıkışmış durumdadır. Irak ve Afganistan tecrübeleri, Washington’a şunu net şekilde öğretmiştir: kara gücü olmadan rejim yıkmak mümkün değildir, yıkılsa bile yerine istikrarlı bir yapı kurmak çok daha maliyetlidir.

Bu nedenle ABD içinde iki farklı eğilim öne çıkmaktadır. Birincisi, İsrail’in güvenlik talepleri doğrultusunda İran’ın askeri kapasitesinin sert şekilde kırılmasıdır. İkincisi ise İran’ın tamamen çökertilmesi yerine, zayıf ama kontrol edilebilir bir rejimin ayakta tutulmasıdır. Bu ikinci yaklaşım, Körfez ülkelerine silah satışını sürdürmek, enerji piyasalarını yönlendirmek ve Çin’in İran üzerinden kurduğu enerji hatlarını zayıflatmak açısından daha “işlevsel” görülmektedir.

Trump’ın sert ve tehditkâr söylemleri ile perde arkasında sürdürülen müzakere arayışları arasındaki çelişki de bu stratejik ikiliğin yansımasıdır. Washington, bir yandan baskıyı artırırken diğer yandan kapıyı tamamen kapatmamakta, İran’ı sürekli “kontrollü kriz” içinde tutmaktadır.

2. İsrail’in Hesabı: Güvenlik mi, Stratejik Fırsat mı?

İsrail açısından İran, yalnızca nükleer bir tehdit değil; aynı zamanda bölgesel güç dengelerini yeniden şekillendirme fırsatıdır. Netanyahu yönetimi için savaş ortamı, hem iç politikada “olağanüstü hal” üzerinden iktidarı konsolide etme hem de İran’ın çevresel etki alanlarını daraltma aracıdır.

Bu çerçevede İsrail’in stratejisi iki eksende ilerlemektedir. Birincisi, İran’ın askeri ve nükleer kapasitesini doğrudan hedef almak. İkincisi ise İran içindeki etnik ve bölgesel fay hatlarını derinleştirerek merkezi yapıyı zayıflatmak. Kürt, Beluç ve Azerbaycan Türkleri hatlarının bu bağlamda stratejik araçlar olarak değerlendirildiği yönündeki analizler dikkat çekmektedir.

Ancak İsrail’in Lübnan cephesini ateşkes dışında tutması, çatışmayı sınırlamak yerine genişletme niyetine işaret etmektedir. Bu durum, ateşkeslerin neden kalıcı olamadığını açıklayan en kritik unsurlardan biridir.

3. Tahran’ın Stratejisi: Asimetrik Direniş ve Zaman Kazanma

İran, doğrudan askeri üstünlük kuramayacağını bildiği için çatışmayı “asimetrik maliyet savaşı”na dönüştürmektedir. Hürmüz Boğazı’nın kapatılması tehdidi, yalnızca bölgesel değil küresel bir ekonomik baskı aracıdır. Enerji fiyatları üzerinden kurulan bu baskı, ABD’yi ve müttefiklerini dolaylı şekilde müzakereye zorlamayı hedeflemektedir.

İlk aşamada ağır kayıplar verilmiş olsa da İran’ın uzun vadeli stratejisi, düşük maliyetli drone ve roket saldırılarıyla karşı tarafın savunma harcamalarını artırmak ve savaşı sürdürülemez hale getirmektir. Bu yaklaşım, klasik bir “yıpratma savaşı” modelidir.

Tahran’ın masaya koyduğu talepler de bu stratejiyi yansıtmaktadır: yaptırımların kaldırılması, ABD üslerinin bölgeden çekilmesi ve kalıcı güvenlik garantileri. Bu talepler, İran’ın geçici ateşkeslerle yetinmeyeceğini, yapısal bir denge aradığını göstermektedir.

4. Arabulucuların Rolü: Sessiz Diplomasi

Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan gibi aktörler, kriz anlarında devreye giren “sessiz arabulucular” olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Pakistan’ın hem ABD hem İran ile ilişkilerini sürdürebilmesi, onu nadir bir denge unsuru haline getirmektedir.

Bu ülkelerin yürüttüğü mekik diplomasisi, geçici ateşkeslerin sağlanmasında etkili olsa da kalıcı çözüm üretmekte yetersiz kalmaktadır. Çünkü sahadaki stratejik hedefler değişmeden, diplomatik girişimlerin etkisi sınırlı kalmaktadır.

5. Güney Azerbaycan Perspektifi: Görünmeyen Cephe

İran iç dengeleri açısından en kritik ancak en az konuşulan başlıklardan biri Güney Azerbaycan’dır. Bölgedeki Türk nüfus, hem demografik ağırlığı hem de ekonomik rolü nedeniyle İran’ın iç istikrarında belirleyici bir unsurdur.

Mevcut gerilim ortamında Güney Azerbaycan üç yönlü bir baskı altındadır. Bir yandan merkezi yönetimin artan güvenlik politikaları, diğer yandan dış aktörlerin bölgesel stratejileri ve üçüncü olarak ekonomik krizlerin yarattığı toplumsal gerilimler bu bölgeyi hassas bir noktaya taşımaktadır.

İran’ın zayıflaması durumunda, Güney Azerbaycan meselesinin daha görünür hale gelmesi kaçınılmazdır. Ancak bu sürecin kontrollü mü yoksa kaotik mi gelişeceği, bölgesel dengeleri doğrudan etkileyecektir.

Önümüzdeki Üç Kritik Risk

İlk olarak, ateşkesin kırılgan yapısı en büyük risktir. Tarafların stratejik hedefleri değişmediği sürece, ateşkesler yalnızca taktiksel nefes alma aracı olmaya devam edecektir.

İkinci olarak, Lübnan cephesinin yeniden alevlenmesi, çatışmayı bölgesel bir savaşa dönüştürebilir. Bu senaryo, İran’ın vekil güçler üzerinden yürüttüğü stratejiyi daha da genişletecektir.

Üçüncü olarak ise iç siyasi baskılar belirleyici olacaktır. ABD’de seçim süreci, İran’da ise ekonomik kriz, liderleri ya uzlaşmaya ya da daha sert adımlar atmaya zorlayabilir.

HARAYHABER ANALİZ

ABD–İran gerilimi artık klasik bir savaş değil; kontrollü kaos üzerinden yürütülen uzun vadeli bir güç mücadelesidir. Taraflar için ateşkes, barışın başlangıcı değil, yalnızca bir sonraki hamleye hazırlık sürecidir.
Bu denklemde İran’ın iç kırılganlıkları, özellikle Güney Azerbaycan gibi stratejik bölgeler, geleceğin en kritik belirleyicileri olacaktır. Dış baskı arttıkça iç fay hatlarının hareketlenmesi kaçınılmazdır.

Ancak asıl soru şudur:
Bu süreç kontrollü bir dönüşüme mi, yoksa bölgesel bir kırılmaya mı everilecek?
Bugün verilen her ateşkes, bu sorunun cevabını yalnızca ertelemektedir.

HARAYHABER
Dünyaya Güney Azerbaycan Gözüyle Bakıyoruz