İran’da 43 Günlük Baskı Rejimi: Üniversitelerden Çocuklara Uzanan Sistematik Çöküş

Araştırma – Analiz

İran’da protestoların 43. gününe girilirken ortaya çıkan tablo, artık münferit olaylar ya da geçici güvenlik müdahaleleriyle açıklanamayacak ölçüde kurumsallaşmış bir baskı rejimine işaret etmektedir. İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA) tarafından derlenen veriler, protestoların ülke genelinde yaygınlaştığını; buna paralel olarak devletin baskı araçlarının çok katmanlı, süreklilik arz eden ve toplumsal alanın tamamını kapsayan bir yapıya dönüştüğünü göstermektedir.

Bu 43 günlük süreçte baskının üç ana eksende yoğunlaştığı görülmektedir:

1. Üniversiteler ve gençlik,
2. Sivil nüfus ve çocuklar,
3. Siyasi alan ve ifade özgürlüğü.

Veriler, protestoların yalnızca sokakta bastırılmadığını; eğitim hakkı, sağlık hizmetlerine erişim, mülkiyet güvenliği ve çocuk hakları gibi temel alanlarda da dolaylı ama derin etkiler yarattığını ortaya koymaktadır. Özellikle çocuk ölümleri, öğrenci gözaltıları ve yaralıların tedaviye erişememesi, krizin insani boyutunu belirgin biçimde ağırlaştırmıştır.

Ortaya çıkan tablo, İran’daki mevcut durumu bir “güvenlik sorunu”ndan ziyade, toplumsal sözleşmenin fiilen askıya alındığı yapısal bir kriz olarak tanımlamayı mümkün kılmaktadır.

Protestoların Coğrafi Yayılımı: Ülke Genelinde Süreklilik

43 günün sonunda protestolar:

• 210 şehirde,
• 31 eyalette,
• 675 farklı noktada kayda geçmiştir.

Bu veriler, protestoların belirli merkezlerle sınırlı kalmadığını; aksine ülke geneline yayılan süreklilik gösteren bir toplumsal hareket niteliği kazandığını göstermektedir. Coğrafi yayılımın genişliği, devletin baskı politikalarını merkezî olmaktan çıkarıp yerel ölçekte de sertleştirmesine yol açmıştır.

Can Kaybı ve Şiddetin Boyutu: Rakamların Söylediği Gerçek

HRANA’nın doğruladığı verilere göre toplam 6.961 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu rakamın dağılımı, şiddetin hedef kitlesine dair çarpıcı bir tablo sunmaktadır:

• 6.476 kişi: Protestolara katılan siviller
• 207 kişi: 18 yaş altı çocuklar
• 214 kişi: Rejime bağlı güvenlik güçleri
• 64 kişi: Protestolara katılmayan siviller

Buna ek olarak 11.730 ölüm vakası hâlen inceleme aşamasındadır. Bu durum, gerçek can kaybının açıklanan rakamların üzerinde olabileceğine işaret etmektedir.

Özellikle çocuk ölümlerinin yüksekliği, protestoların artık nesiller arası bir travmaya dönüştüğünü göstermektedir.

Üniversiteler: Bilim Alanından Güvenlik Alanına

Üniversiteler, 43. gün itibarıyla baskının en yoğun hissedildiği alanlardan biri hâline gelmiştir. Sadece bu gün içerisinde Tahran’da üç öğrencinin gözaltına alınmasıyla birlikte, toplam öğrenci gözaltı sayısı 120’ye ulaşmıştır.

Bazı öğrencilerin haftalarca süren belirsiz tutukluluk hâli, sınavlara girememesi ve eğitimden fiilen koparılması, üniversitelerin akademik kurumlardan güvenlik merkezlerine dönüştürüldüğünü göstermektedir. Bu durum, gençliğin sistematik biçimde siyasal risk unsuru olarak kodlandığını ortaya koymaktadır.

Siyasi Alanın Daraltılması: Reformistlere ve Bildiri Sahiplerine Müdahale

Baskı dalgası yalnızca gençlerle sınırlı kalmamış; reformist siyasetçiler ve eleştirel bildirilere imza atan isimler de hedef alınmıştır. Aralarında tanınmış reformist figürlerin bulunduğu gözaltılar, yargı ve yasama organlarından gelen sert açıklamalarla eş zamanlı gerçekleşmiştir.

Bu tablo, devletin yalnızca protestoyu değil, potansiyel siyasal alternatifi de kontrol altına alma eğiliminde olduğunu göstermektedir.

Ekonomik Baskı Boyutu: Mülkiyet Üzerinden Sindirme

Golestan Savcılığı’nın protestocuların mallarının tespiti ve “zarar tazmini” yönündeki açıklamaları, baskının yeni bir aşamaya geçtiğini göstermektedir. Bu yaklaşım, yalnızca bireyi değil, ailesini ve sosyal çevresini de hedef alan ekonomik temelli bir caydırıcılık stratejisinin işaretidir.

Sağlık Sistemi Üzerindeki Baskı: Tedavi Korkusu

Protestolar süresince:

• 11.022 sivil yaralı kayda geçmiştir.
• Sağlık kuruluşlarına yapılan başvuru sayısı 25.000 olarak açıklanmıştır.

Ancak çok sayıda yaralının, gözaltı korkusu nedeniyle hastanelere geç başvurduğu ya da hiç başvuramadığı bildirilmiştir. Bu durum, sağlık sisteminin fiilen güvenlik tehdidiyle işlevsizleştirildiğini göstermektedir.

Çocuklar ve Öğrenciler: Krizin En Kırılgan Kesimi

Resmî makamların 18 yaş altı çocukların hâlen gözaltında tutulduğunu kabul etmesi, krizin en ağır boyutlarından birini oluşturmaktadır. En az 207 çocuğun hayatını kaybettiği, yüzlercesinin ise gözaltı ve soruşturma süreçlerine maruz kaldığı bildirilmektedir.

Bu durum, İran’daki krizin yalnızca bugünü değil, gelecek kuşakları da doğrudan etkileyen bir yapıya büründüğünü göstermektedir.

Genel Değerlendirme

43. gün itibarıyla İran’daki protestolar, güvenlik merkezli bir müdahale sürecinden çıkmış; toplumsal alanın tamamını kapsayan yapısal bir kriz hâlini almıştır. Üniversiteler, çocuklar, sağlık sistemi ve siyasal alan eş zamanlı baskı altındadır.

HRANA verileri, bu sürecin geçici değil; uzun vadeli, derin ve çok boyutlu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.