İstanbul’dan Kaçış mı? İran–ABD Masasında Mekân Değişikliği ve Rejim Korkusu

İran–ABD görüşmelerinin ev sahipliğinin İstanbul’dan Umman’a kaydırılması, basit bir diplomatik “lojistik” tercihi değildir. Bu karar, İran rejiminin bölgesel denklemdeki kırılganlığını, Türkiye’nin yükselen etkisinden duyduğu rahatsızlığı ve yaklaşan jeopolitik fay hatlarını ele veren stratejik bir geri çekilmedir.

Diplomaside mekân asla nötr değildir.
Mekân, mesajdır.

Ve bu mesaj açıktır: Tahran, İstanbul’dan kaçmıştır.

Türkiye Neden Masanın Dışına İtildi?

İstanbul’un ev sahipliği ihtimali, Türkiye’nin son yıllarda inşa ettiği çok katmanlı diplomatik gücün doğal bir sonucuydu. Ankara;

• Rusya–Ukrayna savaşında tahıl koridorunu mümkün kıldı,
• Kafkasya’da dengeyi yeniden tanımladı,
• Orta Doğu’da aynı anda Batı, Rusya ve bölge ülkeleriyle konuşabilen nadir aktörlerden biri hâline geldi.

Bu tablo, yalnızca Washington’u değil, Tahran’ı da rahatsız etti.

Çünkü Türkiye’nin güçlenmesi, İran açısından yalnızca bir dış politika sorunu değildir. Bu güç artışı, aynı zamanda Güney Azerbaycan meselesinin uluslararası görünürlüğünü artıran stratejik bir çarpandır. İstanbul’da yapılacak bir İran–ABD görüşmesi, Türkiye’ye sadece ev sahipliği değil, jeopolitik meşruiyet kazandıracaktı.

Tahran rejimi bunu istemedi.

Bu nedenle masayı, denetleyebileceği ve kamuoyu baskısından izole edebileceği bir alana taşıdı.
Bu bir diplomatik tercih değil, bir güvenlik refleksidir.

Neden Umman? Sessizlik, Kontrol ve Kaçış Alanı

Umman, İran–ABD ilişkilerinde yeni bir adres değildir. 2013 nükleer sürecinin perde arkası da burada yürütülmüştü. Ancak bugün koşullar kökten farklıdır.

İran;

• Derin bir ekonomik kriz içindedir,
• Resmî enflasyon rakamları bile toplumsal gerçeği gizleyemez durumdadır,
• Ulusal para ciddi biçimde değer kaybetmiştir,
• Toplumsal huzursuzluk bastırılamayan bir basınç üretmektedir.

Böyle bir tabloda rejim, ABD ile masaya oturmak zorundadır; ancak bunu “teslim olmuş” görüntüsü vermeden yapmak istemektedir. İstanbul gibi açık, görünür ve sembolik bir şehir yerine Umman’ın tercih edilmesi bu yüzden tesadüf değildir.

Rejim pazarlık yapıyor, ama zayıf görünmek istemiyor.
Bu, güç değil; korku siyasetidir.

Mesele Nükleer Değil, Bölgesel Mimari

Kamuoyuna sunulan başlık nükleer programdır. Ancak sahadaki gerçek bundan çok daha geniştir.

• Hürmüz Boğazı’ndan dünya petrol ticaretinin yaklaşık üçte biri geçmektedir.
• Kızıldeniz hattı, küresel ticaretin kırılgan damarlarından biridir.
• Husiler üzerinden kurulan baskı, İran’ın elindeki en önemli bölgesel kaldıraçtır.

Dolayısıyla masadaki soru uranyumun yüzde kaçı değildir. Asıl soru şudur:

• İran, bölgesel milis ağını pazarlık konusu yapacak mı?
• ABD, nükleer dosyayı bölgesel güvenlik paketine dönüştürecek mi?

Eğer mesele yalnızca nükleer olsaydı, mekân bu kadar hayati olmazdı.

Güney Azerbaycan: Görmezden Gelinen Fay Hattı

İran rejimi her iki senaryoda da risk altındadır:

• Anlaşma olursa rejim zaman kazanır,
• Anlaşma çökerse iç basınç artar.

İkinci senaryo, özellikle etnik bölgelerde siyasal hareketliliği hızlandıracaktır. Güney Azerbaycan bu bağlamda sıradan bir coğrafya değildir. Nüfus büyüklüğü, ekonomik kapasitesi ve jeopolitik konumu itibarıyla, İran sonrası senaryolarda kilit aktör olma potansiyeline sahiptir.

Türkiye’nin devre dışı bırakılması, tam da bu nedenle yalnızca diplomatik değil, jeopolitik bir hesaplaşmadır.

Asıl Soru Hâlâ Ortada

Mekân değişti.
Peki zihniyet değişti mi?

• İran gerçekten sistemsel bir dönüşüme mi hazırlanıyor,
• Yoksa yaptırım baskısını hafifletmek için zaman mı kazanıyor?
• ABD rejimi dönüştürmek mi istiyor,
• Yoksa kontrollü bir istikrarsızlık mı tercih ediyor?

Ve en kritik soru:

Ortadoğu yeniden dizayn edilirken Türk dünyası bu sürecin neresinde duracak?

Sonuç: Bu Bir Salon Değişikliği Değil

İstanbul’dan Umman’a geçiş, teknik bir karar değildir.
Bu, İran rejiminin kırılganlığının açık göstergesidir.

Tarih bize şunu öğretir:
Mekân değişiklikleri çoğu zaman büyük kırılmaların habercisidir.

Hazırlıklı olanlar süreci şekillendirir.
Hazırlıksız olanlar ise sadece izler.

Araştırmacı, Yazar: Mesut HARAY