KUR’AN KİMİN ELİNDE?

Pezeşkiyan’a Verilen Uyarı, Cumhurbaşkanına mı Yoksa Halkın Aklına mı?

Araştırmacı, Yazar: Mesut HARAY

Haber–Analiz

İran’da bazen tek bir cümle, yıllardır örtülü kalan bir güç mücadelesini gün yüzüne çıkarır. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın Aşura gecesi yaptığı konuşma da tam olarak böyle bir etki yarattı. Pezeşkiyan, devlet yöneticisinin önünde Kur’an’ın bulunması, yöneticilerin ilahi kitabı rehber edinmesi ve adalet doğrultusunda hareket etmesi gerektiğini dile getirdi.

Normal şartlarda bu sözler, dini ve ahlaki bir çağrı olarak değerlendirilebilirdi. Ancak İran İslam Cumhuriyeti’nin siyasal sistemi içerisinde mesele, Kur’an’ın kendisinden çok Kur’an’ı kimin yorumlama yetkisine sahip olduğu sorusudur. Tartışmanın merkezinde de tam olarak bu yer almaktadır.

Pezeşkiyan’ın bu ifadelerinden kısa süre sonra Ayetullah Ali Ekber Seyfi Mazenderani’nin yayımladığı sert açıklama, aslında yalnızca bir dini uyarı değil, rejimin güç hiyerarşisini yeniden hatırlatan siyasi bir bildiri niteliği taşıyordu. Bildiride, cumhurbaşkanının dahi Kur’an ve rivayetlerden kendi anlayışıyla hüküm çıkaramayacağı, geçerli olanın yalnızca Velayet-i Fakih’in yorumu olduğu açık ifadelerle dile getirildi.

Bu yaklaşım, İran’da dini bilginin yalnızca belirli bir otoritenin tekelinde bulunduğunu savunan anlayışın yeni bir yansımasıdır. Oysa burada cevap bekleyen temel soru şudur: Eğer Kur’an’ı anlamak ve ondan toplumsal sonuçlar çıkarmak yalnızca belirli bir makamın yetkisindeyse, milyonlarca Müslümanın Kur’an okumasının ve onu anlamaya çalışmasının anlamı nedir?

Cumhurbaşkanının “Kur’an’a göre hareket edeceğim” demesi bile eleştiri konusu olabiliyorsa, tartışma artık bir siyasetçinin konuşmasını aşmış demektir. Mesele, bireyin kutsal metni anlama hakkının sınırlandırılması ve dini yorumun tek elde toplanmasıdır. Bu nedenle verilen uyarı yalnızca Pezeşkiyan’a değil, aynı zamanda toplumun düşünce alanına yönelik bir mesaj niteliği taşımaktadır.

Bildiride geçen “Cumhurbaşkanı kendi anlayışını ölçü alamaz” ifadesi, aslında devlet içindeki bütün seçilmiş makamları kapsayan bir çerçeve çizmektedir. Bu anlayışa göre hiçbir bakan, hiçbir milletvekili ve hatta hiçbir cumhurbaşkanı, Velayet-i Fakih’in belirlediği sınırların dışına çıkarak dini referanslarla siyasal meşruiyet üretemez.

Bu durum İran’daki temel anayasal çelişkiyi yeniden gözler önüne sermektedir. Bir tarafta halkın oyuyla seçilen kurumlar bulunmaktadır. Diğer tarafta ise seçimden bağımsız olarak nihai karar yetkisini elinde tutan dini liderlik makamı yer almaktadır. Dolayısıyla İran’da seçimler yöneticileri belirlese de, yönetimin sınırlarını belirleyen merci seçim sandığı değildir.

Bu nedenle birçok siyaset bilimci İran cumhurbaşkanını “yetkili görünen fakat sınırlı hareket alanına sahip bir yürütme organı” olarak tanımlamaktadır. Pezeşkiyan’a verilen son uyarı da bu değerlendirmeyi güçlendiren yeni bir örnek olarak dikkat çekmektedir.

Bugün İran yalnızca ekonomik krizle mücadele etmiyor. Aynı zamanda ABD ile yürütülen diplomatik süreçler, bölgesel dengelerde yaşanan değişimler ve toplumdaki reform beklentileri nedeniyle ciddi bir siyasal dönüşüm baskısıyla karşı karşıya bulunuyor. Böylesine hassas bir dönemde dini otoritenin cumhurbaşkanını kamuoyu önünde uyarması, rejim içerisindeki fikir ayrılıklarının artık daha görünür hâle geldiğini göstermektedir.

Bu olay, yalnızca Pezeşkiyan ile bir din adamı arasındaki görüş ayrılığı değildir. Esasında rejim içerisinde “devleti kim yönetecek” sorusundan daha derin bir tartışmayı ortaya çıkarmaktadır. Bugün İran’da asıl mücadele, devletin hangi kurum tarafından yönetileceğinden çok, İslam’ın ve Kur’an’ın siyasal hayatta kim tarafından yorumlanacağı üzerine yoğunlaşmaktadır.

İşte tam bu noktada Pezeşkiyan’ın konuşması sembolik bir anlam kazanmaktadır. Çünkü ilk kez bir cumhurbaşkanının, Kur’an’ı doğrudan yönetim anlayışının merkezine koyması, buna karşılık dini otoritenin ise “Kur’an’ı yorumlama hakkı sana ait değildir” diyerek cevap vermesi, rejimin ideolojik temelindeki gerilimi açık biçimde ortaya çıkarmıştır.

Bu gelişme, İran’da uzun yıllardır varlığını sürdüren “cumhuriyet” ile “velayet” arasındaki dengenin yeniden tartışılmasına yol açabilecek niteliktedir. Çünkü halk adına yetki kullanan seçilmiş makam ile ilahi meşruiyet iddiasındaki dini otorite arasındaki sınırlar her geçen gün daha belirgin hâle gelmektedir.

Sonuç olarak Pezeşkiyan’a verilen bu uyarı, yalnızca bir cumhurbaşkanına yapılmış dini bir ikaz değildir. Bu metin, dini otoritenin siyasal otorite üzerindeki mutlak üstünlüğünü yeniden ilan eden ve rejim içindeki güç dengesini kamuoyu önünde hatırlatan önemli bir siyasi bildiridir.

Belki de bugün İran açısından sorulması gereken en temel soru şudur: Eğer halkın oyuyla seçilmiş cumhurbaşkanı bile Kur’an’dan hareket ederek yönetim anlayışını açıklayamıyorsa, İran’da gerçek siyasi irade kime aittir? Tartışmanın ulaştığı nokta artık yalnızca Pezeşkiyan’ın geleceği değil, İran İslam Cumhuriyeti’nin yönetim modelinin geleceğidir.

HARAYHABER
Dünyaya Güney Azerbaycan Gözüyle Bakıyoruz