BÜYÜK OYUNUN SONU MU? ÇİN–ABD YAKINLAŞMASININ GÖLGESİNDE İRAN’IN STRATEJİK ÇÖKÜŞÜ VE HAYATTA KALMA MÜCADELESİ

HARAYHABER | Stratejik Haber – Analiz

Araştırmacı, Yayıncı: Mesut HARAY

Mayıs 2026, Tahran – Dünya diplomasi tarihinin en sarsıcı fotoğraflarından biri, 2025 sonbaharında Camp David’de çekildi. Çin Devlet Başkanı ile ABD Başkanı’nın el sıkıştığı o an, yalnızca iki süper güç arasındaki yeni bir sayfayı değil, Tahran’da bir ulusun kaderini belirleyecek stratejik fay hattının kırıldığı anı da belgeliyordu. Bugün İran, modern tarihinin en derin varoluşsal ikilemiyle karşı karşıya: On yıllardır üzerine inşa ettiği “Doğu Kalkanı” stratejisi temelinden çöküyor ve yerine ne koyacağını bilmiyor.

I. FOTOĞRAFIN ARKASI: PEKİN NEDEN TAHİRAN’I GÖZDEN ÇIKARIYOR?

Bunu anlamak için önce dünya haritasına Pekin’in gözünden bakmak gerekiyor. Çin için İran, hiçbir zaman duygusal bir müttefik ya da medeniyet ortağı olmadı. İran, Çin’in “kuşak-yol” haritasında bir kavşak, enerji güvenliğinde bir vana ve en önemlisi Washington’la büyük pazarlıkta bir pazarlık kozuydu. Pekin, Basra Körfezi’ndeki petrol akışını kontrol etme kapasitesini Tahran üzerinden tahkim ederken, aynı anda ABD’nin Hint-Pasifik’teki askeri yığınağını Ortadoğu’ya dağıtmasını sağlıyordu. İran’ın nükleer programı, Yemen’deki Husiler, Lübnan’daki Hizbullah… Bunların hepsi Çin’in küresel satranç tahtasında sürdüğü taşlardı.

2026’da değişen şu: Çin, artık bu taşları sürmek zorunda olmadığını düşünüyor. Tayvan konusunda bir statüko mutabakatı, yarı iletken tedarik zincirlerinde öngörülebilir kurallar ve Güney Çin Denizi’nde gerilimi düşürecek bir denge mimarisi karşılığında, İran’ın Çin için temsil ettiği stratejik değer sıfıra yaklaşıyor. Daha kötüsü, İran artık Çin’in yeni küresel sorumlu güç imajına zarar veren bir yükümlülük haline geliyor. Ve Pekin, yükümlülüklerinden acımasızca kurtulan bir aktör olduğunu tarihte defalarca kanıtladı.

II. STRATEJİK ÜÇGENİN ÇÖKÜŞÜ: RUSYA, ÇİN, İRAN

İran’ın son yirmi yıldaki güvenlik mimarisi, şu üç ayak üzerinde yükseliyordu: Rusya’nın askeri teknoloji ve diplomatik koruması, Çin’in ekonomik can suyu ve enerji pazarı garantisi, bir de İran’ın kendi geliştirdiği asimetrik vekâlet ağları. Bu üçgenin iki köşesi şimdi çöküyor.

Rusya, Ukrayna bataklığında debelenirken askeri kapasitesi ve teknolojik cazibesi eridi. Moskova, İran’a vaat ettiği S-400 sistemlerini teslim edemedi, nükleer teknoloji danışmanlığı dondu, Suriye’de ortak operasyon kabiliyeti zayıfladı. Yetmezmiş gibi, Rusya’nın kendisi de artık Çin’e asimetrik bağımlı. Pekin Batı’ya yanaşırken Moskova’yı da yanında sürükleyecek bir normalleşme paketi sunarsa –ki sunabilir– İran’ın elinde tutunacak tek bir büyük güç dalı kalmayacak.

Çin’in kaybı ise telafisi imkânsız bir boşluk yaratıyor. Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı olmanın ötesinde, yaptırımları delen finansal mekanizmaların mimarı, Kuşak-Yol yatırımlarının taşıyıcısı ve en kritiği, BM Güvenlik Konseyi’nde İran’ı tam izolasyondan kurtaran kalkandı. Şimdi bu kalkan çekiliyor. Pekin, 2025 sonunda İran’a ilettiği örtülü mesajda açıkça şunu söyledi: “Nükleer programınızı dondurun ve müzakere masasına oturun. Artık sizi savunmak için Washington’la ilişkilerimizi riske atmayacağız.” Bu bir tavsiye değil, bir ültimatomdu.

III. EKONOMİK KANAL: PETROL MUSLUKLARI KISILIRKEN

Tahran’ın Veli Asr Caddesi’ndeki döviz bürolarında bu stratejik depremin artçı sarsıntıları çoktan hissediliyor. İran riyali, Çin–ABD diyalog sürecinin hız kazandığı her haber başlığında yeni bir dip seviyesini görüyor. 2026 Mayıs itibarıyla enflasyon %40 bandını aşmış durumda ve bu daha başlangıç.

Çin’in İran’dan petrol alımında kullandığı mekanizma şimdiye kadar şöyle işliyordu: Alımlar, Malezya ve Umman açıklarında gemiden gemiye transferle, izi sürülemeyen küçük finans kuruluşları üzerinden, genellikle yuan bazlı olarak yapılıyordu. Pekin bu kanalları görmezden geliyor, hatta örtülü olarak teşvik ediyordu. Çin–ABD yakınlaşmasıyla birlikte bu toleransın yerini, ABD Hazine Bakanlığı’nın ikincil yaptırım tehditlerine karşı daha “uyumlu” bir Çin finans sistemi alacak. Pekin, İran petrolünü tamamen kesmek zorunda değil; sadece “gri piyasa” alımlarını daraltması bile Tahran için felaket senaryosudur. Petrol gelirleri günde 1.5 milyon varilden 800 bin varilin altına düşerse, bütçedeki delik kapatılamaz hale gelir.

Daha stratejik bir boyut var: Çin’in İran’daki altyapı yatırımları. 25 yıllık kapsamlı işbirliği anlaşmasıyla Tahran, yaşlanan petrol sahalarını modernize etmeyi, demiryolu ağını yenilemeyi ve Şanghay İşbirliği Örgütü üzerinden ticaret koridorları açmayı hayal ediyordu. Yakınlaşma sonrası Çin sermayesinin gözü artık İran’da değil, Washington’la normalleşmenin getireceği Amerikan teknoloji piyasasında ve daha risksiz Körfez pazarlarında olacak.

IV. NÜKLEER DOSYA: ÇİN’İN GARDİYAN ROLÜNE GEÇİŞİ

İran’ın nükleer programı, rejimin elindeki en güçlü pazarlık kozu ve caydırıcılık enstrümanıydı. Uranyumu %60 saflıkta zenginleştirme kapasitesiyle Tahran, “eşik devlet” statüsünü koruyarak hem İsrail’i hem de Körfez rakiplerini hizada tutuyordu. Bu stratejiyi mümkün kılan en kritik faktör ise Çin’in BM Güvenlik Konseyi’ndeki koruyucu şemsiyesiydi. Pekin, bugüne kadar İran’a yönelik her yaptırım karar tasarısını ya bloke etti ya da sulandırdı.

Yeni denklemde Çin’in pozisyonu kökten değişiyor. Pekin, Washington’la küresel nükleer silahsızlanma ve yapay zekâ destekli silah sistemlerinin kontrolüne dair bir mimari inşa ederken, İran’ın kontrolsüz nükleer ilerleyişi bu anlatıyı zehirleyen bir unsur haline geliyor. Çin’in Ulusal Savunma Üniversitesi’nden sızan bir rapora göre Pekin, “sorumlu büyük güç” kimliğinin inşası için İran’a nükleer konuda “aktif yapıcı baskı” uygulanması gerektiğini tartışıyor. Bu, Çin’in arabulucudan gardiyana dönüştüğü tarihi bir kırılma anıdır.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın Şubat 2026 raporunda İran’ın Fordo tesisindeki uranyum partikülleriyle ilgili soru işaretleri varken, Çin’in bu kez Rusya’yla birlikte Tahran’a “tam şeffaflık” çağrısı yapması, yeni dönemin habercisiydi. Eğer Çin, Washington’la mutabık kalınmış bir nükleer çerçeve kapsamında İran’dan uranyum zenginleştirmeyi %5’in altına çekmesini ve Fordo’yu kapatmasını isterse, Tahran’ın “hayır” deme lüksü kalmayacak. Çünkü alternatif, hem Rusya’nın hem Çin’in onayladığı bir BM yaptırım dalgasıyla yüzleşmek olur ki bu, İran tarihinde bir ilk olur.

V. VEKÂLET AĞLARI: STRATEJİK DERİNLİĞİN İÇTEN ÇÖKÜŞÜ

İran’ın Ortadoğu’daki gücü, doğrudan askeri kapasitesinden çok, on yıllar içinde inşa ettiği vekâlet ağlarına dayanır. Hizbullah Lübnan’da devlet içinde devlet, Haşdi Şabi Irak’ta siyasetin belirleyici aktörü, Husiler Yemen’de Bab’ül Mendeb’i kontrol eden bir stratejik silah. Bu yapıların ortak noktası, İran’dan akan para, silah ve teknolojiye mutlak bağımlılıkları.

Çin–ABD yakınlaşması bu bağımlılığı bir ölüm tuzağına dönüştürebilir. Finansman kanalı daraldıkça Tahran, vekillerine “bekleme modu” talimatı vermek zorunda kalabilir. Bu, özellikle Hizbullah için yıkıcı olur: İran’dan maaş alamayan bir Hizbullah militanı, Lübnan sokaklarında devriye gezmeye devam eder mi? Daha kritiği, Çin’in ihracat kontrol rejimlerine uyum sağlamasıyla insansız hava aracı bileşenleri, balistik füze güdüm sistemleri ve sofistike patlayıcı teknolojilerinin İran’a sızması durabilir. Husilerin Kızıldeniz’deki ticari gemilere yönelik tehdidini mümkün kılan Çin menşeli elektronik bileşenler, yeni denetim mekanizmalarıyla kolayca kesilebilir.

Vekil güçlerin zayıflaması demek, İran’ın stratejik derinliğinin çökmesi demektir. Tahran, onlarca yılda inşa ettiği bu ileri savunma hattını kaybederse, düşmanla kendi sınırlarında yüzleşmek zorunda kalır.

VI. OLUMLU SENARYO: PARADOKSUN UCUNDAKİ FIRSAT

Her kriz bir fırsat barındırır. Ve ironiktir ki, Çin–ABD yakınlaşması İran’a yaptırım kafesinden çıkış için beklenmedik bir diplomatik pencere aralayabilir.

Pekin, yeni küresel rolünün bir parçası olarak “Ortadoğu’nun büyük barışı” projesini üstlenmek isteyebilir. Bu senaryoda Çin, Tahran ile Washington arasında kapsamlı bir normalleşmenin kolaylaştırıcısı olarak devreye girer. JCPOA 2.0 olarak adlandırılabilecek bu anlaşma, İran’a nükleer kısıtlamalar karşılığında SWIFT’e erişim, enerji sektörüne yatırım garantisi ve kademeli yaptırım kalkışı sunabilir. Rejim için asıl kritik nokta burada: İran yönetimi, Çin arabuluculuğuyla varılacak bir anlaşmayı “Batı’ya teslimiyet” olarak değil, “Doğulu bir büyük gücün himayesinde itibarlı çözüm” olarak iç kamuoyuna pazarlayabilir. Bu, Ayetullah Hamaney’in defalarca tekrarladığı “Amerika’ya güvenilmez” söylemini zedelemeden, pratik bir çıkış yolu sunar.

Küresel enerji piyasasında da dolaylı bir rahatlama yaşanabilir. Çin–ABD geriliminin düşmesi, küresel tedarik zincirlerindeki belirsizliği azaltarak petrol talebini istikrarlı hale getirir. Ortadoğu’da büyük bir çatışma riskinin düşmesi, İran petrolü üzerindeki risk primini azaltır ve Tahran varilini daha düşük iskontoyla satabilir. Ayrıca Pekin’in bölgede tırmanma istemeyecek olması, İran’ın enerji altyapısına yönelik İsrail sabotaj tehdidini dolaylı olarak frenleyebilir.

VII. BÖLGESEL SATRANÇ TAHTASINDA YENİ DİZİLİM

Suudi Arabistan: Vekil Savaşlarının Galibi

Riyad, bu yakınlaşmanın belki de en büyük jeopolitik kazananı olacak. Çin, Körfez’de uzun süredir “hem İran’la hem Araplarla” yürüttüğü denge politikasını, Washington’la uyumlu bir enerji güvenliği mimarisine evrilttiğinde, Suudi Arabistan’ın stratejik ağırlığı Tahran’ın açık ara önüne geçecek. Çin sermayesi, İran’ın riskli ve yaptırımlı pazarı yerine, NEOM gibi vizyon projeleriyle Suudi Arabistan’a akacak. Hürmüz Boğazı’ndaki asimetrik caydırıcılığına aşırı bağımlı hale gelen İran, Basra Körfezi’ndeki stratejik rekabette ikincil konuma itilecek.

İsrail: Gölge Savaşın Dozu Artabilir

Kısa vadede İran için olumlu görünen bir gelişme var: ABD’nin Çin’le büyük pazarlığa oturması, Washington’ı İsrail’in en uç askeri maceralarını dizginlemeye daha istekli kılabilir. Ancak bu madalyonun sadece bir yüzü. ABD küresel önceliklerini Hint-Pasifik’e kaydırdıkça, İsrail’e Ortadoğu’da “bölgesel jandarma” rolü verme ihtimali doğar. Bu durumda İsrail, İran’a yönelik örtülü operasyonlarda daha serbest hareket eder, nükleer tesislere yönelik siber saldırılar artar, bilim insanlarına suikastlar sıklaşır. Tahran, bir yandan Çin kalkanını kaybederken diğer yandan İsrail’in gölge savaşını daha yoğun hissedecek.

Türkiye: Transit Rekabetinde İran’ı Geride Bırakmak

Ankara, Çin–ABD yakınlaşmasını Kuşak-Yol’un Orta Koridor’la eklemlenmesi için tarihi bir fırsat olarak okuyor. Eğer Çin sermayesi, Avrupa’ya uzanan tedarik zincirinde İran güzergâhı yerine Türkiye’yi tercih ederse, Tahran transit ülke olma avantajını kaybeder. Kafkaslar ve Suriye’de ise farklı bir dinamik işleyebilir: Büyük güçlerin bölgeye müdahalesi azalırsa, İran ve Türkiye nüfuz alanlarının konsolidasyonuna dayalı pragmatik bir modus vivendi geliştirebilir.

Irak ve Suriye: Vekil Denkleminde Kırılganlık

Çin’in ekonomik geri çekilme sinyali, İran’ın Irak’taki nüfuzunu ayakta tutan mali kaynakları daraltır. Bağdat hükümetleri, Çin yatırımlarının Körfez’e yönelmesiyle İran’a olan enerji bağımlılığını sorgulayabilir. Suriye’de ise Esad rejimi, yeniden imar için Çin sermayesine bel bağlamışken Pekin’in Batı’yla normalleşme uğruna Şam’ı ikinci plana atması, İran’ın savaşta kazandığı askeri nüfuzun ekonomik olarak sürdürülemez hale gelmesi anlamına gelir.

VIII. SONUÇ: İRAN İÇİN TARİHİN DÖNÜM NOKTASI

Çin–ABD yakınlaşması, İran İslam Cumhuriyeti için 1979’dan bu yana en kritik stratejik kırılma anıdır. Rejim, varlığını borçlu olduğu “ne Doğu ne Batı” sloganını tersyüz eden bir gerçeklikle yüzleşiyor: Doğu’daki en büyük ortağı Batı’yla anlaşıyor ve İran’ı masada bir koz değil, bir yük olarak görüyor.

Tahran’ın önünde üç yol var: Birincisi, değişimi reddedip izolasyona devam etmek ki bu, ekonomik çöküşü hızlandırır ve rejimi iç patlamaya sürükler. İkincisi, nükleer programı dondurup Çin arabuluculuğuyla kapsamlı bir anlaşmaya yanaşmak ki bu, kısa vadede “geri adım” olarak görünse de uzun vadede İran’ı uluslararası sisteme entegre edebilir. Üçüncü ve en riskli yol ise, yalnızlığı fırsata çevirip nükleer silaha hızla koşmak. Ancak bu, İsrail’in önleyici vuruşunu neredeyse kaçınılmaz kılar.

Şu gerçek acı: İran, 2026’da 2006’daki İran değil. Ekonomik kırılganlık, toplumsal huzursuzluk ve bölgesel rakiplerin güçlenmesi, Tahran’ın manevra alanını tarihte hiç olmadığı kadar daraltıyor. Çin–ABD yakınlaşması, bu dar koridorda İran’a yöneltilmiş en büyük stratejik soruyu içeriyor: Değiş ya da yok ol. Bu sorunun cevabı, sadece İran’ın değil, Ortadoğu’nun önümüzdeki otuz yılını belirleyecek.

Önümüzdeki 12 ay içinde Tahran’ın hangi yöne evrileceği, 2027 Ortadoğu’sunun nasıl bir harita olacağını şimdiden çiziyor. Ve bu haritada İran’ın rengi, ya daha silik ya da daha koyu olacak.

HARAYHABER
Dünyaya Güney Azerbaycan Gözüyle Bakıyoruz