İran’da Bu Dəfə Üsyan Niyə Fərqlidir?

İqtisadi Çöküş, Qorxu Səddinin Dağılması və Böyük Strateji Hesablar

İranda baş verən son etiraz dalğası əvvəlki proseslərdən mahiyyət etibarilə fərqlənir. Bu dəfə küçələrə çıxan kütlələri ideoloji çağırışlardan çox, dərin iqtisadi böhran hərəkətə gətirir. Ölkə iqtisadiyyatı faktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşüb.

Dollar və qızılın gündəlik kəskin dəyişməsi bazarda sabitliyi tamamilə aradan qaldırıb. Alver dayanıb, ticarət çarxı iflic olub. Bunun nəticəsində rant sistemindən kənarda qalan geniş sosial təbəqələrin işi və gəlir mənbələri sıradan çıxıb. Milyonlarla insan üçün dolanışıq imkanları tükənib.

Bu mərhələdə yoxsulluq həddindən aşağıda yaşayan kütlələr artıq ölümdən qorxmur. Sosial psixologiya baxımından bu, rejim üçün ən təhlükəli nöqtədir. Çünki ölümdən qorxmayan cəmiyyət itaət etmir. Aclıqdan səssizcə tükənməkdənsə, mübarizə edərək ölmək seçimi ön plana çıxır. Bu səbəbdən indiki üsyan əvvəlkilərdən daha sərt və daha davamlı xarakter daşıyır.

Üsyanın Taleyini Daxil Değil, Xarici Faktorlar Müəyyənləşdirir

Bu prosesin uğurla nəticələnib-nəticələnməyəcəyi yalnız İran daxilindəki dinamika ilə izah edilə bilməz. Hadisələrin taleyi getdikcə daha çox beynəlxalq güc mərkəzlərinin mövqeyindən asılı hala gəlir. ABŞ, İsrail, Türkiyə və regionda mühüm aktor olan Azərbaycan Respublikasının milli maraqları bu prosesin əsas istiqamətləndirici faktorlarıdır.

ABŞ və İsrail İranı regional təhlükə mənbəyi kimi qiymətləndirir və onun təsir imkanlarını zəiflətməyə çalışır. Türkiyə isə həm regional nüfuzunu artırmaq, həm də təhlükəsizlik risklərini sərhədlərindən kənarda saxlamaq niyyətindədir. Bu kontekstdə Cənubi Qafqaz və Güney Azərbaycan məsələsi daha strateji xarakter alır.

Güney Azərbaycan Faktoru və Azərbaycanın Mövqeyi

Mövcud proseslər Azərbaycan üçün təkcə regional risk deyil, eyni zamanda strateji fürsət kimi də dəyərləndirilə bilər. Güney Azərbaycanın taleyi İran daxilində baş verən hadisələrdən birbaşa təsirlənir. Bu bölgənin gələcək statusu yalnız Tehran mərkəzli qərarlarla deyil, regional və qlobal güclərin maraqları ilə də formalaşacaq.

Güney Azərbaycanın azadlığı məsələsi güclü və böyük Azərbaycanın formalaşması perspektivini gündəmə gətirir. Bu perspektiv regiondakı güc balansını dəyişə biləcək potensiala malikdir. Məsələ ondadır ki, bu dəyişiklik beynəlxalq aktorlar tərəfindən təhlükə, yoxsa sabitlik elementi kimi qəbul ediləcək.

Böyük Hesablar və Səssiz Razılaşmalar

Tarix göstərir ki, bu tip proseslərdə xalqların iradəsi çox vaxt böyük güclərin səssiz razılaşmaları fonunda ikinci plana keçir. Bu baxımdan, Güney Azərbaycan məsələsinin də yalnız emosional deyil, ciddi geopolitik hesabların tərkib hissəsi olduğu açıqdır.

Əgər regional və qlobal güclər bu prosesi öz milli maraqlarına zidd hesab etməzsə, dəyişimin qarşısını almaq mümkün olmayacaq. Əks halda, İran daxilindəki üsyanlar yenidən zorakılıqla yatırılacaq və struktur problemlər sadəcə ertələnmiş olacaq.

Nəticə

İranda bu dəfə baş verən üsyan keçici sosial narazılıq deyil. Bu, uzun illər ərzində yığılan iqtisadi, sosial və milli ziddiyyətlərin açıq təzahürüdür. Qorxu səddi ciddi şəkildə sarsılıb. Bundan sonrakı mərhələ ya dərin sistem dəyişikliyi, ya da daha sərt repressiyalar olacaq.

Hansı yolun seçiləcəyi isə yalnız Tehran küçələrində deyil, Vaşinqtonda, Təl-Əvivdə, Ankarada və Bakıda aparılan strateji hesablamalardan asılıdır.