Güneyin Adından Danışıb Tehrana Xidmət Etmək

Həmid Herisçi kimə və nəyə xidmət edir?

Araşdırmacı, Gazeteci, Yazar: Mesut HARAY

---

Giriş:
Azərbaycan türkcəsini yaradıcılıq baxımından “yetərsiz” sayan, fars dilini “dünya dili” kimi təqdim edən və İran İslam Respublikasını “demokratik model” adlandıran Həmid Herisçi, Güney Azərbaycan adından danışmaq iddiası ilə çıxış edir. Bu yazı, həmin iddianın arxasındakı ideoloji xətti və rejimlə uyğunlaşmanı faktlar üzərindən ifşa edir.

Bu yazı ədəbi zövq mübahisəsi deyil. Fikir azadlığı pərdəsi arxasında gizlədilən mövqelərin də müzakirəsi deyil. Bu yazı Güney Azərbaycan adından danışıb, eyni zamanda İran rejiminin dilini, tezislərini və maraqlarını daşıyan bir fiqurun açıq ifşasıdır.

Həmid Herisçi illərdir ardıcıl şəkildə Azərbaycan türkcəsini yaradıcılıq baxımından yetərsiz göstərən, fars dilini isə “tarixi magistral”, “geniş dünya dili” kimi təqdim edən açıqlamalar verir. O, açıq deyir ki, yalnız türkcə yazmaq yaradıcılığı daraldır və Nizami, Xaqani, Şəhriyar kimi farsca yazanların yolu “doğru yol”dur. Bu yanaşma sadə ədəbi seçim deyil. Bu, Güney Azərbaycanda ana dilində təhsilin qadağan edildiyi, türk dilinin ictimai və rəsmi sahədən sistemli şəkildə sıxışdırıldığı bir siyasi reallıqda səsləndirilən şüurlu mövqedir. Azərbaycan türkcəsini kiçiltmək, fars dilini yüksəltmək, assimilyasiya siyasətini mədəni baxımdan haqlı göstərməkdir.

Həmid Herisçi eyni zamanda İran dövlətinə bağlı farsdilli media qurumlarında İranı demokratik, insan haqlarına hörmət edən, etnik və dini azadlıqların təmin olunduğu nümunəvi ölkə kimi təqdim edir. “İranda xalqlar və məzhəblər sülh içində yaşayır”, “dini azadlıqlar yüksək səviyyədədir” kimi ifadələr işlədir. Bu sözlər deyildiyi anda Güney Azərbaycanda ana dilində məktəbin olmaması, türk kimliyinin rəsmi səviyyədə tanınmaması, onlarla yazarın və mədəni fəalın həbsdə olması fakt olaraq mövcuddur. Bu reallıqları bilə-bilə İranı “azadlıqlar ölkəsi” kimi təqdim etmək ya açıq yalandır, ya da rejimlə şüurlu həmrəylikdir. İran mediasının bu açıqlamaları başlığa çıxarması təsadüf deyil: rejim üçün ən faydalı fiqur, azərbaycanlı olub rejimi tərifləyən fiqurdur.

Həmid Herisçi Bakı mühiti ilə bağlı narazılığını gizlətmir. AZTV-də dəyərinin bilinmədiyini deyir və bunu əsas gətirərək İrana qayıtmaq istədiyini, farsca yazmaq arzusunda olduğunu açıq şəkildə bildirir. Onun açıqlamalarında Bakı milli mövqe tələb edən, Tehran isə ideoloji baxımdan rahat olan mərkəz kimi təqdim olunur. Bu təsadüf deyil. Harada ana dilinə və milli mövqeyə həssaslıq tələb olunursa, orada narazılıq yaranır; harada fars dili və rejim diskursu əsasdırsa, orada uyğunlaşma var. Bu mövqe deyil, istiqamət seçimidir.

Məsələnin ən təhlükəli tərəfi Həmid Herisçinin Azərbaycan Yazarlar Birliyinin Güney Azərbaycan Şöbəsində sədr müavini kimi önə çıxarılmasıdır. Güney kimlik mübarizəsini görməyən, Azərbaycan türkcəsini yetərli saymayan, İran rejimini açıq şəkildə tərifləyən bir şəxsin Güney adından danışmaq səlahiyyəti qazanması sadə kadr səhvi deyil. Bu, açıq mesajdır: Güney Azərbaycan adına danışmaq üçün Güneyin dərdini daşımaq şərt deyil. 199 Güney Azərbaycan yazar və şairinin etirazı nəticəsində Sayman Aruz vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Həmin etirazın məqsədi Güney ilə Quzey arasında məsafə yaradan xəttin aradan qaldırılması idi. Bu gün isə eyni xətt başqa sima ilə davam etdirilir; dəyişən ideologiya yox, üzdür.

Həmid Herisçinin son çıxışlarında Sayman Aruzun işdən çıxarılmasını guya öz xəbərdarlığı ilə əlaqələndirməsi açıq hörmətsizlikdir. Bu, 199 imzanı və kollektiv iradəni heçə saymaqdır. Kollektiv mübarizə silinir, yerinə fərdi “xilaskar” hekayəsi qoyulur. Bu, rejimlərin sevdiyi üsuldur: kütlə yox, “ağıllı fərd” danışır. Ancaq Güney Azərbaycan bu dili tanıyır və qəbul etmir.

Bu məsələ təkcə bir şəxsə aid deyil. Bu, bir modelin ifşasıdır: Azərbaycanlı görünmək, farsca düşünmək, İranı tərifləmək, Güneyin problemini inkar etmək və sonra Güneyin adından danışmaq. Bu model Güney Azərbaycan üçün açıq təhlükədir. Çünki açıq düşməndən daha təhlükəli olan, içəridən danışan və düşmənin dilini daşıyan fiqurlardır. Güney Azərbaycan farsca yazmaq istəməyənlərin yox, yazmağa məcbur edilənlərin torpağıdır; “İranda hər şey yolundadır” deyənlərin yox, hər gün bunun əksini yaşayanların yurdudur. Güneyin adından danışan hər kəs əvvəl Güneyin dərdini qəbul etməlidir. Qəbul etməyən isə Güneyi deyil, Tehranı təmsil edir.

İstifadə Olunan Farsdilli Mənbələr

1. Azariha.org – 2016
2. Ziyaosalehin.ir – 2023
3. IRNA – Bakı konfransı xəbəri