NEFTİN GİZLİ XƏRİTƏSİ: Dəhlizlər Uğrunda Böyük Güclərin Strateji Savaşı

Avropanı Qafqaza, Xəzər hövzəsinə və Mərkəzi Asiyaya bağlayan nəqliyyat və enerji dəhlizləri yalnız iqtisadi layihələr deyil. Bu marşrutlar üzərində nəzarət uğrunda aparılan mübarizə Balkanlardan Qafqaza qədər uzanan geosiyasi qarşıdurmaların görünməyən tərəfini təşkil edir. Boru kəmərlərinin istiqaməti dəyişdikcə dövlətlərin ittifaqları, iqtisadi maraqları və təhlükəsizlik strategiyaları da dəyişir.

Müasir dünyada neft və qaz sadəcə enerji mənbəyi deyil; siyasi təzyiq, iqtisadi asılılıq və geosiyasi üstünlük vasitəsidir. Enerji ehtiyatlarının hasilatına və daşınmasına nəzarət edən güc, bir çox dövlətin iqtisadi qərarlarına da təsir göstərmək imkanı qazanır.

Bu səbəbdən Xəzər hövzəsindən Avropaya, Aralıq dənizinə və Asiya bazarlarına uzanan nəqliyyat dəhlizləri ətrafında gedən mübarizə yalnız kommersiya rəqabəti kimi qiymətləndirilə bilməz. Boru kəmərlərinin hansı ölkələrin ərazisindən keçəcəyi, hansı limanlara çatacağı və təhlükəsizliyinə kimin zəmanət verəcəyi böyük dövlətlərin strateji planlarının əsas istiqamətlərindən biridir.

ABŞ, Avropa dövlətləri, Rusiya və Çin arasında gedən rəqabətdə dəhlizlər yalnız yollar deyil, həm də siyasi təsir xətləridir. Balkanlarda, Qafqazda və Mərkəzi Asiyada baş verən qarşıdurmaların iqtisadi mahiyyətini anlamaq üçün xəritədə sərhədlərlə yanaşı enerji marşrutlarına da baxmaq lazımdır.

Niyə 8 və 10 nömrəli dəhlizlərdən danışılmır?

Balkanlardakı müharibədən üç həftə sonra Makedoniyada NATO hərbi kontingentinə rəhbərlik edən general Maykl Cekson İtaliyanın “Il Sole 24 Ore” qəzetinə verdiyi müsahibədə bölgədəki hərbi mövcudluğun səbəblərindən birini belə açıqlamışdı:

“Bu gün bizim buraya gəlməyimizin şərtləri dəyişib. Makedoniyada sabitliyə zəmanət vermək və ölkənin NATO-ya üzvlüyünü təmin etmək lazımdır. Lakin biz burada uzun müddət qalacağıq. Çünki bu ölkənin ərazisindən keçən enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyinə zəmanət verilməlidir”.

İtalyan qəzeti generalın sözlərinin 8 nömrəli dəhlizə – Qara dənizlə Adriatik dənizini birləşdirəcək Şərq–Qərb marşrutuna işarə etdiyini yazırdı. Bu marşrut Mərkəzi Asiyanın enerji ehtiyatlarının Avropaya çatdırılması və bütövlükdə Asiya ilə Avropa arasında yeni bağlantının yaradılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Böyük dövlətlərin, xüsusilə Rusiyanın Balkanlarda təsir imkanlarını itirmək istəməməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz bu idi.

Belə olan halda sual yaranır: Balkan münaqişələrinin iqtisadi mahiyyətini gizlətmək niyə bu qədər vacib sayılırdı?

Nə üçün 1999-cu ilin yayında Albaniyada başlanmış layihələr “yenidənqurma” və “səmərəli, etibarlı layihələrə dəstək” adı altında təqdim edilirdi? Halbuki söhbət uzun müddət əvvəl planlaşdırılmış və maliyyələşdirilmiş 8 nömrəli dəhlizin inşasına hazırlıqdan gedirdi.

Böyük dövlətlərin strateji planlarında ümumavropa nəqliyyat sisteminin qurulması əsas yer tutduğu halda bu mövzu niyə ictimai müzakirələrdən kənarda saxlanılırdı?

Avropa Birliyinin strateji layihəsi

“Dəhlizlər” layihəsi 1990-cı illərin əvvəllərində Avropa Birliyi tərəfindən irəli sürülmüşdü. Layihənin əsas məqsədi Şərqi Avropa ölkələrinin iqtisadiyyatını və coğrafi məkanını Avropa bazarına inteqrasiya etmək idi. Bu strateji yanaşmanın əsas siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən biri Almaniya sayılırdı.

Şərq və Cənub-Şərq istiqamətlərini əhatə edən layihəyə aşağıdakılar daxil idi:

• 18 min kilometr avtomobil yolu;
• 20 min kilometr dəmir yolu;
• 38 hava limanı;
• 13 dəniz limanı;
• 49 çay limanı;
• bir neçə neft və qaz kəməri.

Dəhlizlərin əsas vəzifəsi Qərbdən Şərqə investisiya və kapital axınını, Şərqdən isə xammal və hazır məhsulların Avropaya daşınmasını asanlaşdırmaq idi. Avropa Birliyinin ilkin planlarında 2015-ci ilədək bu layihələrə təxminən 90 milyard avro sərmayə qoyulması nəzərdə tutulurdu.

ABŞ da Balkanlarda yerləşən strateji qovşaqlara nəzarət etmək niyyətini gizlətmirdi. Vaşinqton Serbiya ərazisindən keçən 10 nömrəli dəhliz layihəsinə qarşı çıxaraq alternativ marşrut təklif etmişdi. Həmin plana əsasən, Rumıniya hökumətinə Macarıstan istiqamətində yeni neft kəmərinin çəkilməsi üçün 100 milyon dollar ayrılması nəzərdə tutulurdu.

ABŞ-nin bu siyasətində iki əsas məqsəd görünürdü: Yuqoslaviyanı enerji və nəqliyyat layihələrindən kənarlaşdırmaq, eyni zamanda Rusiyanın Cənubi Balkanlardakı təsir imkanlarını zəiflətmək.

Pançevo zavodunun bombalanması və İtaliyanın yarımçıq qalan layihəsi

İtaliyanın ENI neft şirkəti Rumıniyanın Piteşti şəhərindən Yuqoslaviyanın Pançevo neft emalı zavoduna qədər yeni neft kəmərinin çəkilməsi niyyətini açıqlamışdı.

Lakin NATO-nun Balkanlarda hərbi əməliyyatlara başlamasından sonra ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus təyyarələr Pançevo neft emalı zavodunu bombaladı. Zavodun fəaliyyəti uzun müddət iflic vəziyyətinə düşdü və İtaliyanın həyata keçirmək istədiyi layihə reallaşmadı.

Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, İtaliya NATO-nun aparıcı üzvlərindən biri olsa da, enerji maraqları müttəfiqlik münasibətlərinin kölgəsində qaldı.

Dəhlizlərin strateji əhəmiyyəti

Dəhlizlər Avropa iqtisadiyyatının gələcək strateji magistralları kimi qiymətləndirilirdi. Bu marşrutlara nəzarət uğrunda gedən mübarizənin qalibini yüz milyardlarla avro dəyərində iqtisadi qazanc və uzunmüddətli siyasi təsir imkanları gözləyirdi.

Əsas suallardan biri Şərqdən və Cənub-Şərqdən, xüsusilə keçmiş SSRİ ölkələrinin ərazisindən çıxarılan neft və qazın hansı marşrutla dünya bazarlarına daşınacağı idi. Rəqabət aparan boru kəməri layihələri Qafqazda siyasi gərginliyin dərinləşməsinə səbəb olan amillərdən birinə çevrilmişdi.

Enerji marşrutlarını göstərən xəritəyə baxdıqda bu rəqabətin niyə hələ uzun müddət davam edəcəyi aydın görünür.

Moskva Xəzər və Qafqaz neftinin Rusiya ərazisindən keçərək şimal istiqamətində və Qara dəniz vasitəsilə Qərbə daşınmasını istəyirdi. Vaşinqton isə boru kəmərlərinin Rusiya ərazisindən yan keçməsinə çalışırdı. Məqsəd Rusiyanın həm iqtisadi gəlirlərini, həm də Avropa enerji bazarındakı siyasi təsirini zəiflətmək idi.

ABŞ-nin dəstəklədiyi əsas layihələrdən biri Türkiyə ərazisindən keçən Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri oldu. Uzun və yüksək maliyyətli olmasına baxmayaraq, bu layihə Rusiyadan yan keçən alternativ enerji marşrutu kimi strateji əhəmiyyət qazandı.

Qara dəniz ətrafında marşrut savaşı

Balkanlarda və Qara dəniz hövzəsində enerji marşrutları uğrunda rəqabət müxtəlif layihələrin meydana çıxmasına səbəb oldu.

Türkiyə ekoloji təhlükələri əsas gətirərək Rusiya neftini daşıyan tankerlərin Bosfor boğazından keçidinə məhdudiyyətlər qoymağa çalışırdı. Ukrayna Odessadan şimala doğru 670 kilometrlik boru kəməri çəkməyi planlaşdırırdı.

Rumıniya isə Rusiya neftinin Novorossiyskdən Konstansa limanına daşınmasında maraqlı idi. Bolqarıstanın Burqas limanından Egey dənizinə uzanacaq boru kəməri layihəsi də Yunanıstan və ABŞ-nin maraqlarına uyğun hesab olunurdu. Bu marşrutun həyata keçirilməsi Türkiyə ərazisindən keçəcək bəzi alternativ layihələrin iqtisadi səmərəliliyini azalda bilərdi.

Bütün bunlar bir nəticəni ortaya qoyurdu: gələcək qarşıdurmaların bir çoxundan neft və qaz iyi gələcəkdi.

Strateji yollara nəzarət uğrunda mübarizə

4 nömrəli dəhliz

Bu dəhliz Rumıniyanın liman şəhəri Konstansadan başlayaraq Buxarest, Budapeşt, Avstriya və Almaniyanı birləşdirməli idi. Layihə reallaşsaydı, Avstriya və Almaniyanın Qafqazdan və Rusiya ərazisindən keçərək Qara dənizə çatdırılan neft və qazı əldə etmək imkanları genişlənəcəkdi.

Ancaq layihənin qarşısında iki əsas problem dayanırdı.

Birinci problem Rumıniyanın dağlıq coğrafiyası idi. Dəhlizin Dunay çayı boyunca keçməsi Belqradın da layihəyə qoşulmasını zəruri edə bilərdi. Bu isə Yuqoslaviyanın strateji rolunun güclənməsi demək idi.

İkinci problem ABŞ-nin Rusiya ərazisindən neft və qaz nəqlinin genişlənməsinə qarşı çıxması idi.

5 nömrəli dəhliz

Bu dəhlizin Triest, Lyublyana, Budapeşt və Kiyev üzərindən keçməsi nəzərdə tutulurdu. Zaqreb və Bratislavanın da gələcəkdə layihəyə qoşulması mümkün sayılırdı.

Layihənin həyata keçirilməsində əsasən İtaliya və Rusiya maraqlı idi. Almaniya da bu marşruta müsbət yanaşırdı. Çünki Sloveniya müstəqillik əldə etdikdən sonra onun iqtisadiyyatına ən böyük sərmayə yatıran dövlətlərdən biri Almaniya olmuşdu.

8 nömrəli dəhliz

8 nömrəli dəhliz Şərqdən Qərbə doğru Bolqarıstanın Burqas limanını Skopye vasitəsilə Albaniyanın Durres limanı ilə birləşdirməli idi. Buradan enerji ehtiyatlarının İtaliyanın Bari və Brindizi limanlarına çatdırılması planlaşdırılırdı.

ABŞ amerikalı sərmayədarların üstünlük təşkil etdiyi Albaniya–Makedoniya–Bolqarıstan Neft Korporasiyasının – AMBO-nun təqdim etdiyi bu layihəni dəstəkləyirdi. Vaşinqton bu marşrut vasitəsilə Qərbə enerji tədarükü üzərində təsir imkanlarını artırmağa çalışırdı.

Eyni zamanda bu dəhliz Dunay boyunca Almaniyaya uzanan marşrutun əhəmiyyətini azalda bilərdi. ABŞ-nin Bolqarıstan marşrutunu Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəmərinə alternativ kimi nəzərdən keçirməsi isə Türkiyə ilə münasibətlərdə yeni fikir ayrılıqları yarada bilərdi.

10 nömrəli dəhliz

10 nömrəli dəhliz Skopyedə 8 nömrəli dəhlizlə birləşir, Kosovo, Belqrad, Zaqreb və Lyublyana üzərindən keçərək Almaniyaya çatırdı.

Bu marşrut Yuqoslaviyanın və ümumilikdə Balkanların Avropa nəqliyyat sistemindəki mövqeyini gücləndirə biləcək strateji xətt idi. Buna görə də onun üzərində nəzarət məsələsi böyük dövlətlərin rəqabət mövzularından birinə çevrilmişdi.

Cənuba gedən iki yol

İran marşrutu

Xəzər hövzəsi respublikaları üçün neft kəmərlərinin cənub istiqamətindən Fars körfəzinə çatdırılması coğrafi və iqtisadi baxımdan daha əlverişli variantlardan biri hesab edilirdi.

Lakin marşrutun İran ərazisindən keçməsi Vaşinqtonun regional strategiyasına uyğun gəlmirdi. ABŞ İranın enerji tranzit mərkəzinə çevrilməsini istəmirdi.

Əfqanıstan–Pakistan marşrutu

Pakistan və ABŞ Türkmənistan enerji ehtiyatlarının Əfqanıstan ərazisindən keçərək Pakistana çatdırılmasını daha məqsədəuyğun sayırdı. Bu marşrut Mərkəzi Asiyanın enerji ehtiyatlarını cənub limanlarına çıxarmaq imkanına malik idi.

Əfqanıstandakı siyasi və hərbi proseslər, Talibanla bağlı dəyişən münasibətlər və uzunmüddətli qeyri-sabitlik isə həmin layihənin təhlükəsizliyini əsas problemlərdən birinə çevirdi.

Şərqə gedən yol

Çin Qazaxıstan ərazisindən keçəcək neft kəmərlərinin qurulmasında və bu marşrut vasitəsilə Şərqi Asiya bazarlarının enerji ilə təmin edilməsində maraqlı idi.

Vaşinqton isə bir tərəfdən Qazaxıstandakı təsir imkanlarını artırmağa, digər tərəfdən Çin ərazisindən keçməsi planlaşdırılan enerji marşrutları qarşısında siyasi və iqtisadi maneələr yaratmağa çalışırdı.

Beləliklə, enerji dəhlizləri uğrunda rəqabət yalnız Qərb istiqaməti ilə məhdudlaşmır, Çin və bütövlükdə Şərqi Asiyanı da əhatə edirdi.

AMOCO, Bjezinski və Qafqaz

Əsas sual dəyişmirdi: Xəzər neftindən ən böyük qazancı hansı dövlətlər və şirkətlər əldə edəcəkdi?

Zbiqnev Bjezinski ictimaiyyətə siyasətdən uzaqlaşmış, müstəqil və nüfuzlu strateji ekspert kimi təqdim edilirdi. Lakin onun ABŞ-nin transmilli AMOCO şirkətinə məsləhətçilik etdiyi də qeyd olunurdu.

Azərbaycan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra ölkəyə ilk gələn böyük enerji şirkətlərindən biri AMOCO oldu. Şirkət rəhbərliyi rəqibləri bölgəyə gəlməzdən əvvəl Azərbaycan neft layihələrində mümkün qədər böyük pay əldə etməyə çalışırdı.

AMOCO-nun Azərbaycana həsr edilmiş xüsusi nəşrində əsas çətinliyin texnoloji və geoloji məsələlər olmadığı vurğulanırdı. Şirkət Xəzərin Azərbaycan sektorunda böyük neft ehtiyatlarının mövcudluğuna inanırdı. Əsas maneə layihələrin Azərbaycan rəhbərliyinin siyasi iradəsindən və beynəlxalq münasibətlərin gedişindən asılı olması idi.

Məsələ yalnız neftin çıxarılması deyildi. Həlledici sual hasil ediləcək enerjidən hansı dövlətlərin və şirkətlərin daha çox faydalanacağı idi.

“Əsrin müqaviləsi” və Qafqazın yeni strateji mövqeyi

1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda dünyanın səkkiz ölkəsini təmsil edən 13 neft şirkətinin iştirakı ilə “Əsrin müqaviləsi” imzalandı. Bu müqavilə Azərbaycanın enerji siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, Qafqazı böyük güclərin iqtisadi və geosiyasi rəqabətinin mərkəzinə çevirdi.

1997-ci ilin fevralında Azərbaycana səfər edən NATO-nun Baş katibi Xavyer Solana Qafqazın Avropa üçün son dərəcə mühüm region olduğunu bildirmişdi. O, bölgənin zəngin iqtisadi potensialına diqqət çəkərək Qafqaz dövlətlərinin ümumavropa təhlükəsizlik sistemindən kənarda qalacağı halda Avropanın özünü tam təhlükəsiz hiss edə bilməyəcəyini vurğulamışdı.

Bu yanaşma enerji təhlükəsizliyi ilə hərbi-siyasi təhlükəsizlik arasında qurulan əlaqəni açıq şəkildə göstərirdi.

Nəticə: Xəritədəki xətlər gələcək siyasətin sərhədləridir

Neft və qaz kəmərləri xəritədə çəkilmiş adi xətlər deyil. Hər bir dəhlizin arxasında böyük dövlətlərin siyasi iradəsi, transmilli şirkətlərin iqtisadi maraqları, hərbi təhlükəsizlik hesablamaları və regional ölkələrin gələcəyi dayanır.

Balkanlardan Qafqaza, Xəzər hövzəsindən Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan rəqabət göstərir ki, enerji yollarına nəzarət edən güc yalnız neftin hərəkətini deyil, dövlətlərin xarici siyasət istiqamətlərini də müəyyənləşdirmək imkanı qazanır.

Müharibələrin səbəbi həmişə açıq şəkildə elan edilmir. Bəzən “demokratiya”, “sabitlik”, “təhlükəsizlik” və “yenidənqurma” anlayışlarının arxasında limanlar, boru kəmərləri, tranzit yolları və enerji bazarlarına nəzarət uğrunda mübarizə dayanır.

Buna görə də gələcək böhranları anlamaq üçün yalnız hərbi xəritələrə deyil, neft və qaz dəhlizlərinin xəritəsinə də baxmaq lazımdır. Çünki strateji yolların keçdiyi coğrafiyada baş verən qarşıdurmalardan çox vaxt neft iyi gəlir.

Hazırladı: Fuad Kamil oğlu
Mənbə: Mişel Kollan, “Neft, PR, müharibə: planetin resursları üzərində qlobal nəzarət” (2002)

Redaksiyanın qeydi: Məqalə 2002-ci il mənbəsində irəli sürülmüş məlumat və geosiyasi yanaşmalar əsasında hazırlanıb. Burada göstərilən bəzi layihələr, investisiya planları və siyasi şərtlər tarixi dövrə aiddir; mətn həmin dövrün enerji dəhlizləri uğrunda mübarizəsini əks etdirən analitik material kimi təqdim olunur.