Güney Azərbaycan ədəbiyyatında ana dili məsələsi

İranda buxovlanan Azərbaycan türkcəsi

Dr. Esmira Fuad

SPOT: Əsrlər boyu dövlət, saray, ordu və ədəbiyyat dili kimi işlənən Azərbaycan türkcəsi Pəhləvi hakimiyyətindən etibarən İranda sistemli assimilyasiya siyasətinin hədəfinə çevrildi. Məktəblərdən, dövlət idarələrindən və mətbuatdan uzaqlaşdırılan ana dilini Güney Azərbaycanın şairləri, yazarları, müəllimləri, aşıqları və anaları yaşatdı. Bu gün mübarizə yalnız danışmaq hüququ uğrunda deyil, ana dilində təhsil, vahid ədəbi dil və milli varlığın qorunması uğrunda davam edir.

Azərbaycan türkcəsinin İrandakı tarixi yalnız qadağalarla başlamır. İran coğrafiyası yüzillər boyu Səlcuqilər, İlxanilər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlar kimi türk sülalələri tərəfindən idarə olunub. Xüsusilə Şah İsmayıl Xətayinin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan türkcəsi saray, ordu və dövlət yazışmalarında nüfuzlu mövqeyə yüksəlib. Xətayinin ana dilində fərmanlar verməsi və xarici dövlətlərlə türkcə yazışması bu dilin dövlət idarəçiliyindəki gücünü göstərirdi.

Azərbaycan türkcəsi sonrakı dövrlərdə əvvəlki siyasi statusunu tədricən itirsə də, geniş bir coğrafiyada ünsiyyət, ədəbiyyat və mətbuat dili kimi yaşamağa davam etdi. “Kitabi-Dədə Qorqud”dan Xətayiyə, aşıq yaradıcılığından xalq ədəbiyyatına qədər uzanan zəngin irs göstərir ki, bu dil yalnız bir danışıq vasitəsi deyil, bütöv bir tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır.

Dövlət siyasətinə çevrilən farslaşdırma

Azərbaycan türkcəsinin İranda sistemli şəkildə sıxışdırılması 1925-ci ildə Pəhləvi hakimiyyətinin qurulmasından sonra yeni mərhələyə qədəm qoydu. “Vahid İran milləti” yaratmaq şüarı altında yürüdülən siyasət əslində ölkədəki qeyri-fars xalqların dil və kimliklərinin fars dili içərisində əridilməsini nəzərdə tuturdu.

Yeni dövlət modelində fars dili təkcə rəsmi ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, hakim kimliyin əsas dayağı kimi təqdim edildi. Türk dilində təhsilə qadağa qoyuldu, yaşayış məntəqələrinin, çayların, dağların və tarixi bölgələrin adları dəyişdirildi. Dövlət idarələrində fars dilindən başqa dillərdə yazılan ərizə və müraciətlər qəbul edilmədi. Türk mənşəli sözlərin hərbi və inzibati terminologiyadan çıxarılması üçün xüsusi tədbirlər həyata keçirildi.

Güney Azərbaycan məktəblərində uşaqlara yalnız ana dilində dərs keçmək deyil, tənəffüsdə türkcə danışmaq da qadağan edildi. Məktəblərdə Azərbaycan türkcəsində danışan şagirdləri cəzalandırmaq üçün “cərimə sandıqları” yerləşdirildi. Uşaqlar öz doğma dillərində bir kəlmə danışdıqları üçün pul ödəməyə, təhqirə və fiziki cəzaya məruz qalırdılar.

Məsud Harayın uşaqlıq xatirələri həmin dövrün mənzərəsini bütün çılpaqlığı ilə göstərir. O bildirir ki, fars dilini bilməyən uşaqlar məktəbə gedərkən üzərlərində pul aparırdılar. Çünki ana dilində danışdıqları anda cərimə olunacaqlarını bilirdilər. Valideynlərin də farsca bilmədiyi bir mühitdə uşaqlardan dərhal yad dildə danışmaq tələb olunurdu. Beləliklə, məktəb təhsil ocağından çox, uşağın öz dilindən və kimliyindən uzaqlaşdırıldığı məkana çevrilirdi.

Ana dilinin yasaqlanması sadəcə təhsil siyasəti deyildi. Bu, Azərbaycan türklərinin özlərinə inamını sarsıtmağa, onları tarixi yaddaşından, ədəbiyyatından və milli mədəniyyətindən ayırmağa yönəlmiş genişmiqyaslı layihənin tərkib hissəsi idi. Dərsliklərdə türklərin aşağılanması, onların guya sonradan bu coğrafiyaya gəldiklərinin təbliğ edilməsi və “əsl mənşələrinə qayıtmalı olduqları” fikrinin aşılanması uşaqların şüuruna yönəlmiş ideoloji müdaxilə idi.

Şahlıq dəyişdi, dil siyasəti dəyişmədi

1979-cu ildə Pəhləvi hakimiyyəti devrilsə də, Azərbaycan türkcəsinə münasibətdə köklü dəyişiklik baş vermədi. Yeni rejim müxtəlif xalqların dil və mədəniyyətlərinin hörmətə layiq olduğunu bəyan etsə də, bu prinsiplər praktikada həyata keçirilmədi.

Azərbaycan türkcəsində nəşr olunan qəzet və jurnalların əksəriyyəti bağlandı, kitabların yayılması məhdudlaşdırıldı, ana dilində məktəb və dərslik tələbi qarşılanmadı. Türk dili yenə ailənin və məhdud mədəni çevrələrin daxilində saxlanıldı. İran rəsmilərinin “nənələriniz evdə sizinlə türkcə danışır, bu sizə kifayətdir” məzmunlu yanaşması dövlətin ana dilini təhsil və ictimai həyat haqqı deyil, yalnız məişət vasitəsi kimi gördüyünü göstərirdi.

Milli musiqi və mədəniyyət də təzyiqlərdən kənarda qalmadı. İnqilabın ilk illərində tar və saz kimi milli musiqi alətlərinə dini bəhanələrlə qarşı çıxılması, musiqiçilərin təqib edilməsi xalqın mədəni yaddaşına yönəlmiş basqının başqa bir forması idi. Manuçöhr Əzizi Harayın “Yandırılan sazlar” və “Tarçı Şulan” kimi əsərləri həmin dövrün ağrılarını ədəbi yaddaşa çevirdi.

2006-cı ildə dövlətə bağlı bir mətbu orqanda Azərbaycan türklərinin təhqiramiz karikatura ilə təqdim olunması illərlə toplanmış narazılığı kütləvi etiraza çevirdi. Xordad ayaqlanması göstərdi ki, ana dili və milli mənlik məsələsi Güneydə yalnız ədəbi və mədəni mövzu deyil, dərin ictimai-siyasi məna daşıyan ümummilli məsələdir.

Ədəbiyyatın dirənişi

Bütün qadağalara baxmayaraq, Azərbaycan türkcəsi Güney Azərbaycanda yaşadı. Onu yalnız şair və yazıçılar deyil, analar, aşıqlar, müəllimlər və ana dilini gizli dərnəklərdə öyrədən fədakar ziyalılar qorudular.

Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” və “Səhəndim” poemaları Azərbaycan türkcəsinə İran ədəbi mühitində yenidən qüdrətli həyat verdi. “Heydərbabaya salam” yalnız bir poema deyil, dilindən uzaqlaşdırılan xalqın öz səsinə qayıdışı idi. Bu əsərin təsiri ilə yüzlərlə şair Azərbaycan türkcəsində yazmağa başladı, “Heydərbaba məktəbi” formalaşdı.

Şəhriyarın “Ey Tehranlı” şeiri də Azərbaycan türklərinə qarşı işlədilən təhqiramiz ifadələrə və ayrı-seçkiliyə verilmiş sərt poetik cavab idi. Şair öz xalqının İran tarixindəki rolunu xatırladaraq onu aşağılayan dövlət və cəmiyyət düşüncəsini vicdan və insaf qarşısında sorğuya çəkirdi.

Səməd Behrəngi, Bulud Qaraçurlu Səhənd, Həbib Sahir, Həmid Nitqi, Əlirza Nabdil Oxtay, Mərziyyə Üskülü, Rza Bərahəni və başqa aydınlar da dilin qorunmasını milli varlığın müdafiəsi kimi qəbul etdilər. Onların əsərlərində ana dili yalnız estetik ifadə vasitəsi deyil, əsarətə qarşı müqavimət, yaddaş və azadlıq simvoluna çevrildi.

Rejimin Azərbaycan türkcəsini məktəbdən uzaqlaşdırması xalqın onu yaşatmaq iradəsini məhv edə bilmədi. Gizli ana dili dərsləri keçirildi, könüllü müəllimlər uşaqlara türkcə oxuyub-yazmağı öyrətdilər. Anaların laylaları və aşıqların sazı rəsmi təhsil sisteminin verə bilmədiyi milli məktəb funksiyasını yerinə yetirdi.

Müasir Güney ədəbiyyatı və dil axtarışı

Çağdaş Güney Azərbaycan ədəbiyyatı ağır siyasi və mədəni şərtlərə baxmayaraq dinamik inkişaf edib. Məşrutə hərəkatı, Şeyx Məhəmməd Xiyabani dövrü, 21 Azər Milli Hökuməti və 1978–1979-cu illər hadisələri ədəbiyyatın ictimai məzmununa ciddi təsir göstərib. Tağı xan Rüfətin öncüllük etdiyi yeniləşmə hərəkatı, daha sonra sərbəst şeir və modern ədəbiyyat cərəyanları Güney ədəbiyyatının yeni mərhələyə keçməsinə yol açıb.

Bu gün Güney yazarları yalnız farslaşdırma siyasətinə qarşı deyil, Azərbaycan türkcəsində çağdaş və zəngin bir ədəbiyyat yaratmaq uğrunda da mübarizə aparırlar. Lakin ana dilində sistemli təhsilin olmaması ədəbi dilin inkişafına ciddi təsir göstərib. Yazarların bir qismi Anadolu türkcəsinə, bir qismi Quzey Azərbaycan ədəbi dilinə, bir qismi isə yerli danışıq və dialektlərə üstünlük verir.

Bu müxtəliflik təbii yaradıcılıq zənginliyi yaratsa da, vahid ədəbi dilin formalaşdırılması məsələsini də gündəmə gətirir. Həmid Nitqi ərəb əlifbası əsasında Azərbaycan türkcəsinin fonetik quruluşuna uyğun imla qaydaları hazırlayaraq bu sahədə mühüm addım atıb. Əli Daşqın isə lüğətlər, qrammatika kitabları və dilçilik əsərləri hazırlayaraq ana dilini öyrənmək istəyənlər üçün böyük elmi irs yaradıb.

Hadi Qaraçay, Eyvaz Taha, Əziz Səlami, Rəsul Qədiri və digər çağdaş yazarlar dilin sadəcə ünsiyyət vasitəsi olmadığını vurğulayırlar. Onların yanaşmasına görə, insan öz varlığını, dünyanı və tarixi ən dolğun şəkildə məhz ana dilində dərk edir. Başqa dildə danışmaq mümkün olsa da, insan yalnız ana dilində özünü “varlığının evində” hiss edir.

Ana dili milli varlığın evidir

Güney Azərbaycanda ana dili məsələsi sadəcə hansı dildə danışmaq seçimi deyil. Bu, təhsil, kitab, məktəb, mətbuat, ədəbiyyat, milli yaddaş və insan ləyaqəti məsələsidir. Bir xalqın dilini ictimai həyatdan çıxarmaq onun yalnız sözlərini deyil, özünə inamını və gələcək təsəvvürünü də məhv etməyə çalışmaq deməkdir.

Tarix göstərir ki, siyasi hakimiyyətini itirən xalqlar ana dillərini qoruduqları müddətdə yenidən ayağa qalxa bilirlər. Dilini itirən xalq isə zamanla öz tarixi yaddaşını, mədəni kimliyini və milli birliyini də itirir.

Azərbaycan türkcəsi bütün basqılara baxmayaraq Güneydə yaşayır. Çünki bu dili saraylardan və məktəblərdən çıxarmaq mümkün olsa da, anaların laylasından, aşıqların sazından, şairlərin misralarından və xalqın yaddaşından silmək mümkün olmayıb.

Bu gün Güney Azərbaycan türklərinin tələbi son dərəcə aydındır: ana dilində təhsil, Azərbaycan türkcəsinin hüquqi statusunun tanınması, bu dildə kitab, mətbuat və elmi fəaliyyət imkanlarının yaradılması. Bu, hər hansı başqa dilə qarşı mübarizə deyil; bir xalqın öz dilində yaşamaq, düşünmək və gələcəyini qurmaq haqqıdır.

Redaksiya qeydi: Bu yazı HARAYHABER tərəfindən 38 səhifəlik geniş araşdırma-məqalənin əsas məqamları qorunaraq hazırlanmış qısa variantıdır. Məqalənin tam mətnini və bütün təfərrüatları aşağıda təqdim olunan PDF sənədindən əldə edə bilərsiniz.