Qısa Bir Xəbərin Açdığı Böyük Sual
Verilən xəbər mətni
Müəllimlər üçün geyim qaydaları müəyyən ediləcək.
▪️Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılan qanun layihəsinə əsasən, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində müəllimlər üçün geyimlə bağlı tələblər müvafiq qurum tərəfindən müəyyən olunacaq.
▪️Dəyişikliyə görə, valideynlər də övladlarının məktəbdə müəyyən edilmiş geyim qaydalarına əməl etməsini təmin etməyə borclu olacaqlar. Təklifə əsasən, həm şagirdlər, həm də müəllimlər geyimlə bağlı tələblərə riayət etməlidirlər.
Söz sayımı və dil qeydi
Bu qısa xəbərdə təxminən 55 söz işlənib; bunun 33-ü alıntı/yad köklü işlənmə, 25-i isə ayrı-ayrı alıntı kökdür.
Bu sayım göstərir ki, çox kiçik bir xəbər mətnində belə rəsmi və media dili böyük ölçüdə ərəb-fars köklü, bürokratik və ağır sözlər üzərində qurulur. Burada məqsəd dildə işlənən bütün alınma sözləri birdən-birə rədd etmək deyil. Əsas məsələ budur: dövlət, məktəb və toplumla bağlı xəbərlər xalqın daha asan anlayacağı, daha doğma və daha açıq türkcə ilə yazıla bilərmi?
Alıntı sözlər və daha türkçə qarşılıqları
| Alıntı söz | Say | Daha türkçə qarşılıq |
|---|---|---|
| müəllim | 3 | öyrətmən, öyrədən |
| qayda | 2 | düzən, yol-yordam |
| müəyyən | 3 | bəlli |
| milli | 1 | ulusal |
| məclis | 1 | qurultay, toplantı |
| müzakirə | 1 | görüşmə, danışıq |
| qanun | 1 | yasa |
| layihə | 1 | tasarı |
| əsasən | 2 | görə, dayanaraq |
| dövlət | 1 | el, dövlət qurumu kontekstində “rəsmi” |
| ümumi | 1 | genəl |
| təhsil | 1 | öyrətim, oxutma |
| müəssisə | 1 | ocaq, qurum, oxul |
| tələb | 2 | gərəkən, istək, ölçü |
| müvafiq | 1 | bağlı, uyğun |
| tərəfindən | 1 | -ca/-cə, qurumca |
| valideyn | 1 | ata-ana |
| övlad | 1 | uşaq, bala |
| məktəb | 1 | oxul/okul |
| əməl etmək | 1 | uymaq |
| təmin etmək | 1 | sağlamaq |
| təklif | 1 | öneri |
| həm | 2 | da… da |
| şagird | 1 | öyrənci, oxul uşağı |
| riayət etmək | 1 | uymaq |
Eyni xəbərin daha ortaq türkçə yazılışı
Öyrətmənlər üçün geyim düzəni bəlli ediləcək.
▪️Milli Məclisdə görüşülən yasa tasarısına görə, dövlətin genəl oxullarında öyrətmənlərin geyimi ilə bağlı gərəkən ölçülər bağlı qurumca bəlli ediləcək.
▪️Dəyişikliyə görə, ata-analar da uşaqlarının oxulda bəlli edilmiş geyim düzəninə uymasını sağlamalı olacaqlar. Öneriyə görə, öyrəncilər də, öyrətmənlər də geyimlə bağlı gərəkən ölçülərə uymalıdır.
Tənqidi baxış: Geyim düzəni axtarılır, bəs dil düzəni?
Müəllimlər üçün geyim qaydalarının müəyyən ediləcəyi ilə bağlı yayılan bu kiçik xəbər ilk baxışda sadə bir təhsil xəbəri kimi görünür. Ancaq mətnə diqqətlə baxanda yalnız geyim məsələsi deyil, rəsmi və media dilimizin ağırlaşması, xalqın gündəlik danışıq dilindən uzaqlaşması və türkçənin öz söz imkanlarının kölgədə qalması da görünür.
Cəmi bir neçə cümləlik xəbərdə “müəllim”, “qayda”, “müəyyən”, “müzakirə”, “qanun”, “layihə”, “əsasən”, “dövlət”, “ümumi”, “təhsil”, “müəssisə”, “tələb”, “müvafiq”, “valideyn”, “övlad”, “məktəb”, “əməl”, “təmin”, “təklif”, “şagird” və “riayət” kimi çoxlu alıntı söz işlənir. Bunların bir çoxu artıq rəsmi dilə oturmuş sözlərdir. Ancaq məsələ buradadır: bir xəbər bu qədər qısa olduğu halda belə bu qədər ağır və yad köklü sözlərlə qurulursa, dil xalqın düşüncəsini aydınlatmaq yerinə onu bürokratik qəliblərin içinə salır.
Əlbəttə, dil canlı varlıqdır. Hər dildə alınma sözlər olur. Alınma sözlərin hamısını dildən çıxarmaq nə mümkündür, nə də doğru yanaşmadır. Ancaq dövlət, məktəb və media dili mümkün qədər açıq, anlaşılan və xalqın öz söz dünyasına yaxın olmalıdır. “Valideyn” yerinə “ata-ana”, “övlad” yerinə “uşaq”, “riayət etmək” yerinə “uymaq”, “təmin etmək” yerinə “sağlamaq”, “müəyyən etmək” yerinə “bəlli etmək”, “təklif” yerinə “öneri”, “qanun layihəsi” yerinə “yasa tasarısı” demək mümkündür.
Burada əsas məsələ yalnız söz seçimi deyil. Əsas məsələ düşüncə tərzidir. Rəsmi dil nə qədər ağırlaşırsa, xalqla dövlət arasındakı məsafə də o qədər artır. Təhsil kimi həssas bir sahədə xəbər dili daha sadə, daha doğma və daha aydın olmalıdır. Çünki təhsil xəbəri yalnız məmurlar üçün deyil, öyrətmənlər, ata-analar, öyrəncilər və bütün toplum üçün yazılır.
Geyim düzəni ilə bağlı müzakirənin özü də ayrıca suallar doğurur. Məktəbdə səliqə, uyğun görünüş və iş mühiti önəmlidir. Ancaq öyrətmənin dəyəri geyimi ilə deyil, bilgisi, davranışı, dərs demə bacarığı, uşağa yanaşması və toplumdakı nüfuzu ilə ölçülməlidir. Əgər məktəblərdə əsas problem təhsilin keyfiyyəti, müəllimin sosial durumu, siniflərin vəziyyəti və uşaqların öyrənmə imkanıdırsa, bütün diqqətin geyim məsələsinə yönəlməsi doğru yanaşma sayılmaz.
Bu kiçik xəbər bizə böyük bir gerçəyi göstərir: məktəbdə geyim düzəni axtarılır, amma dil düzəni unudulur. Halbuki milli təhsilin təməli yalnız məktəb binası, geyim forması və qaydalar deyil; həm də ana dilinin aydınlığı, sadəliyi və düşüncə gücüdür.
Ona görə də məsələ yalnız “müəllim nə geyinsin?” sualı ilə məhdudlaşmamalıdır. Daha böyük sual budur: dövlət və media xalqla hansı dildə danışır? Əgər bu dil xalqın öz dilindən uzaq, ağır və yad sözlərlə yüklü olarsa, təhsil də, xəbər də, qanun da insanlara tam çata bilməz.
Dil sadələşdikcə düşüncə də aydınlaşır. Aydın düşüncə isə sağlam öyrənmənin ilk şərtidir.
Araştırmacı, Yazar: Mesut HARAY
Yazar
HARAYHABER sitesinden daha fazla şey keşfedin
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
Quzey Azərbaycanda dil qayğısı yalnız söndüzümü ( sentaks) qayğısıdır. Bu qayğı ərəb əruzunun səs bölgüləri ( təqtilər) qayğısına bənzər. Edim, etkən, ünləm,…harda yazılma qayğısıdır. Dili ayaqda tutan, dilin kimliyini necəliyini, nitəliyini bəlirtən sözcükbilimi onlarvüçün anlam daşımır. Bu dilçilik anlayışı iki alışılmış biçəçsəl sözlə sınırlıdır. Əski Türkçə sözləri gündəmə gətirib onlardan yeni söz yaratsan deyərlər ” saxta söz olmaz, arxeyiqlşmişlər. Özgə sözləri işlətməyə də “,Vətəndaşlıq huququ qazanmışlar…” , Türkçələrə lori, Ərəb, fars…sözlərinə “ədəbi dil, elmi dil demələri başqa bir dərd.