Təkdilli mərkəzləşməyə qarşı dil bərabərliyi: Ana dili təhsilinə idrak və ədalət yönlü baxış

21 fevral UNESCO tərəfindən Beynəlxalq Ana Dili Günü elan edilmişdir. Bu gün dil müxtəlifliyinin bəşəriyyətin ortaq irsinin bir hissəsi və davamlı inkişafın əsas şərtlərindən biri olduğunu vurğulamaq məqsədi daşıyır. Bu qərar yalnız rəmzi xarakter daşımır; dilçilik, inkişaf psixologiyası və idrak elmləri sahəsində aparılmış geniş tədqiqatlara əsaslanır.

Birinci dil və idrakın təməli

Nevroelmi araşdırmalar göstərir ki, körpələr hələ doğulmadan əvvəl yaşadıqları mühitin dilinə xas ritmik quruluşlara həssaslıq göstərirlər. Birinci dil təcrübənin kodlaşdırıldığı və qavrayışın təşkil olunduğu ilk çərçivədir. Lev Vıqotskinin ifadəsi ilə desək, dil düşüncənin daxilləşdirilməsinin və ali zehni funksiyaların formalaşmasının əsas vasitəsidir.

İkidilli təhsil ədəbiyyatında ana dildə əsas savadın formalaşdırılmasının idrak bacarıqlarının ikinci dilə ötürülməsini asanlaşdırdığına dair geniş empirik sübutlar mövcuddur. “Artırıcı ikidillilik” modelləri göstərir ki, birinci dilin gücləndirilməsi başqa dillərin öyrənilməsinə mane olmur; əksinə, bunun üçün zəruri anlayış bazasını yaradır. Ana dilinin zəiflədilməsi və ya kənarlaşdırılması uşağın potensial idrak gücü ilə real akademik göstəriciləri arasında boşluq yarada bilər. Bu boşluğun səbəbi uşağın zehni qabiliyyəti deyil, təhsildə mövcud olan struktur bərabərsizliyidir.

Çoxdilli cəmiyyətlərdə dil siyasəti ya dillər arasında bərabərliyin tanınmasına yönəlir, ya da onların arasında iyerarxiya yaradır. İsveçrə kimi ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, bir neçə rəsmi və ya bərabər statuslu dil yanaşı mövcud ola bilər və bu, siyasi birliyi də möhkəmləndirə bilər. Dil bərabərliyi ortaq dilin olmaması demək deyil; dillər arasında struktur ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması deməkdir.

İranda Konstitusiyanın 15-ci maddəsində yerli dillərin tədrisinə imkan verildiyi qeyd olunsa da, icra siyasətləri əsasən təkdilli mərkəzləşmə çərçivəsində formalaşıb. Təhsil Nazirliyinin həyata keçirdiyi “fars dilinin yetərliliyi” siyasəti təhsil mühitində fars dilinin müstəsna istifadəsini vurğulayaraq farsca ana dili olmayan uşaqları faktiki olaraq qeyri-bərabər mövqeyə salır. Təhsil ədaləti baxımından bu yanaşma uşağın ev dilini və kimliyini kənara itələdiyi üçün struktur xarakterli dil məhrumiyyəti yaradır.

Ana dildə təhsil tələbinin siyasi damğa ilə təqdim edilməsi elmi və hüquqi məsələni ideoloji qarşıdurma səviyyəsinə endirir. Halbuki elmi ədəbiyyat bu mövzunu idrak inkişafı, psixi sağlamlıq və mədəni hüquqlar çərçivəsində araşdırır.

Təkdilli təhsil sistemində oxumuş bir azərbaycanlı olaraq, məktəb təcrübəm mənim üçün hər zaman fars dilinə münasibətdə stress və müəyyən dil narahatlığı ilə müşayiət olunurdu. Bu vəziyyət zehni çatışmazlıqdan deyil, ev dili ilə məktəb dili arasındakı məsafədən qaynaqlanırdı. Belə məsafə yadlaşma hissi, özünə inamın azalması və psixoloji təzyiq yarada bilər. Bu nəticələr dil kimliyi ilə bağlı araşdırmalarda da qeydə alınmışdır.

Ana dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; kollektiv yaddaşın, mənalar sisteminin və aidiyyət duyğusunun daşıyıcısıdır. Onu kənarlaşdırmaq insanın psixoloji təhlükəsizliyinin və fərdi kimliyinin bir hissəsini kənarlaşdırmaq deməkdir.

Müasir dünyada dil bərabərliyi kənar bir tələb deyil; ədalət və mədəni hüquqlar diskursunun tərkib hissəsidir. Bir cəmiyyət ortaq dilə malik ola və eyni zamanda bir neçə rəsmi və ya bərabər dili tanıya bilər. Bu yanaşma həmrəyliyə təhlükə deyil; insan kapitalını və davamlı ictimai birliyi gücləndirən amildir.

Dili məhdudlaşdırmaq düşünmə imkanını məhdudlaşdırmaqdır. Və heç bir cəmiyyət vətəndaşlarının düşünmə imkanını daraldaraq inkişaf edə bilməz.