İRAN’DA TÜRKLERE KARŞI IRKÇILIK: ANZALİ’DE “EŞŞEK, EŞŞEK” TEZAHÜRATI VE BAŞLAMAYAN MAÇ

Malavan–Traktor karşılaşması, maç önü tribünlerde yükselen hakaretlerin ardından oynanmadı. Dolaşıma giren görüntülerde “eşşek, eşşek” sloganı duyuluyor; Traktor bunu ırkçı ve etnik hakaret olarak kayda geçirdi. Tartışma, tezahüratların kim tarafından ve hangi sırayla başlatıldığı üzerinde sürüyor.

Haber-analiz · 19 Ekim 2026

Maç başlamadı, kriz sahaya taşındı

İran Ligi’nin dokuzuncu haftasında Malavan ile Traktor’un 18 Ekim’de Anzali’deki Sirus Kayıkçıran Stadı’nda oynaması planlanan karşılaşma başlamadı. Maç öncesi tribünlerden yükselen hakaretler üzerine Traktor oyuncuları sahadan ayrılarak soyunma odasına gitti. Yaklaşık 40 dakikalık bekleyiş ve arabuluculuk girişimlerinin ardından hakem başlangıç düdüğünü çalmadı; karşılaşma iptal edildi. Lig yönetimi, hakem ve maç gözlemcisi raporlarını aldıktan sonra dosyayı disiplin kuruluna sevk edeceğini açıkladı.

Traktor Kulübü, resmî açıklamasında maçın ev sahibi tribünlerden oyunculara yönelen çok sayıda hakaretin yanı sıra ırkçı ve etnik sloganlar nedeniyle oynanmadığını bildirdi. Kulüp sahibi Muhammed Rıza Zenouzi, takımın sahadan çekilmesi talimatını kendisinin verdiğini söyledi. Zenouzi, son iki üç yıldaki etnik hakaretlere ilişkin belgeleri gerekirse FIFA’ya sunup şikâyetçi olacağını; aleyhte bir hüküm çıkması hâlinde CAS ve FIFA nezdinde girişimde bulunacağını da açıkladı.

Görüntülerdeki “eşşek, eşşek” sloganı

Bu maçtaki sloganı “doğrulanmamış” diye nitelemek, eldeki görüntü ve haber kayıtlarını eksik yansıtır. Globalinfo.az, maçtan yayımladığı videolu haberi “İran’da Türklere hakaret edildi: ‘Eşşek… eşşek…’” başlığıyla verdi. Varzesh3 de Malavan tribünlerinden Traktor’a yönelen maç önü tezahüratlarını gösteren bir video yayımladı. Traktor’un resmî paylaşımı ise aynı olayları ırkçı ve etnik hakaret olarak tanımladı.

“Eşşek” sözü bu bağlamda yalnızca kaba bir futbol atışması değildir. Avrupa’da futbol ırkçılığıyla mücadele eden FARE’nin 2018 tarihli rehberi, Farsça “khar” (eşek) sözcüğünün “Türk” sözüyle birleştirilerek Azerbaycan Türkü taraftarlara karşı kullanılan ırkçı tezahüratlarda yer aldığını kayda geçiriyor. Rehber, “Eşşek Türk” ve “eşek, defol” gibi örnekleri ayrımcı sloganlar arasında sayıyor. 2025’te yayımlanan akademik bir çalışma da 2015’te Malavan–Traktor ve 2017’de Persepolis–Traktor maçlarında aynı aşağılayıcı kalıbın kullanıldığı önceki olayları aktarıyor.

Bu kaynaklardan çıkan sonuç açık: Anzali’deki “eşşek, eşşek” tezahüratını Türk kimliğinden bağımsız, masum bir takım sloganı gibi sunmak tarihsel bağlamı göz ardı eder. Önceki maçlarda aynı hakaretin Azerbaycan Türkü taraftarları aşağılamak için kullanıldığının belgelenmiş olması, bu maçtaki sloganın ırkçı niteliğini destekleyen somut bir dayanak oluşturuyor.

Başlangıç sırası tartışmalı; hakaretin gerekçesi olamaz

Malavan cephesinin anlatımı da soruşturmanın parçası olmalı. Kulüp sahibi Eşkan Pourraşid, deplasman taraftarlarının maç öncesinde Astara ve Heyran hakkında slogan attığını, bu yerlerin Gilan halkı açısından hassas olduğunu söyledi ve ırkçı slogan iddiasını reddetti. Malavanlı taraftarların yayımladığı bir video da tezahüratları ilk başlatanların Traktor taraftarları olduğunu öne sürüyor.

Traktor ise “Benim Astara’m, benim Heyran’ım; güzel Azerbaycan’ım” anlamındaki sloganın kentlere ve kimliğe duyulan bağlılığı anlattığını, kışkırtıcı olmadığını savunuyor. Kulübün açıklamasına göre ev sahibi tribünlerdeki hakaretler, deplasman taraftarları stada girmeden önce başlamıştı. Gilan Futbol Kurulu Başkanı ise ırkçı slogan duymadığını, tezahüratların Şuca Halilzade ve Alirıza Beyramvand gibi oyuncuları hedef aldığını ileri sürdü. Anzali’deki yayın sırasında bir yorumcunun da Traktor taraftarlarını ilk başlayan taraf olarak gösterdiği bildirildi. Bu anlatımlar, olayın başlangıç sırasının ve her görüntünün bağlamının bağımsız biçimde incelenmesini gerektiriyor.

Ancak başlangıca ilişkin bu anlaşmazlık, videolarda duyulan etnik aşağılamayı yok sayma gerekçesi olamaz. Astara ve Heyran üzerinden yürüyen bölgesel sloganlar da incelenmeli; hiçbiri Türklere “eşek” diye seslenmeyi meşrulaştırmaz. Disiplin soruşturması, iki takım taraftarlarının bütün davranışlarını aynı ölçütle değerlendirmeli ve tespit edilen ihlallere gerekçeli, eşit yaptırım uygulamalıdır.

Tribündeki söz, daha eski aşağılamalarla aynı çizgide

Bu olay geçmişten kopuk değil. 2006’da Tahran’da yayımlanan “İran” gazetesi ekindeki bir karikatürde, Azerbaycan Türkçesi konuşan bir hamamböceği çizildi. Tebriz’de protestolar düzenlendi; RFE/RL’nin aktardığına göre 54 kişi gözaltına alındı, gazete süresiz kapatıldı ve bazı yetkililer karikatür için özür diledi.

2015’te devlet televizyonunun “Fitile” adlı çocuk programındaki bir skeç, Azerbaycan Türkçesiyle konuşan baba ve oğulu aşağılayıcı bir kurgunun içine yerleştirdi: Otel odasının kokusundan şikâyet eden ikiliye ağız kokusu üzerinden karşılık verildi ve dişlerini tuvalet fırçasıyla temizledikleri ima edildi. Tebriz başta olmak üzere protestoların ardından İran Radyo ve Televizyon Kurumu’nun genel müdürü özür diledi.

Futbol tribünlerindeki örnekler de tekrarın altını çiziyor: 2025 tarihli akademik çalışma, Ocak 2015’te Anzali’deki Malavan–Traktor maçında ve Aralık 2017’deki Persepolis–Traktor karşılaşmasında “eşek” hakaretinin Türk taraftarları aşağılamak için kullanıldığını kaydediyor. FARE rehberinin aynı kalıbı ayrımcı tezahürat olarak sınıflandırması, Anzali videosunun neden “sadece futbol” denilerek geçiştirilemeyeceğini açıklıyor.

Birleşmiş Milletler Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi de 2024’te İran hakkındaki değerlendirmesinde, etnik ve dinî azınlıklara yönelik ırkçı nefret söylemi ve olumsuz kalıp yargıların devlet medyası, basılı yayınlar, internet ve sosyal medyada yayıldığına ilişkin kaygıları kayda geçirdi; yapısal ayrımcılığa karşı etkili önlemler istedi. Bu değerlendirme Anzali maçına veya yalnızca Azerbaycan Türklerine ilişkin özel bir hüküm değil; ülkedeki daha geniş ayrımcılık sorununa dair uluslararası bir tespittir.

Sonuç: “Futbol heyecanı” açıklaması yetmiyor

Bir topluluğu hayvanlaştıran ve geçmişte aynı topluluğa karşı kullanıldığı belgelenmiş bir slogan, “tribün heyecanı” denilerek sıradanlaştırılamaz. Bu karşılaşma, ırkçı tezahüratların tekrar eden kalıplar ve medya temsilleri üzerinden nasıl normalleştirilebildiğini yeniden gösterdi.

Şimdi sorumluluk futbol disiplin kurulunda ve federasyonda. Görüntülerin asılları, zaman damgaları ve farklı açılardan kayıtları incelenmeli; hangi sloganların kimler tarafından söylendiği açıklanmalı; karar kamuoyuna gerekçeleriyle duyurulmalı. Traktor’un şikâyeti, Malavan’ın karşı anlatımı ve saha görevlilerinin raporları aynı dosyada değerlendirilmeden verilecek karar güven oluşturmaz.