İran Sonrası Yeni Jeopolitik Dönem: Türkiye ve Azerbaycan İçin Stratejik Zorunluluklar

Araştırmacı, Yazar: Mesut HARAY

İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in öldürüldüğünün ilan edilmesiyle birlikte İran’da rejim dönemi fiilen sona ermiştir. Bu gelişme, yalnızca bir lider değişimi değil; devlet otoritesinin merkezinin çökmesi anlamına gelmektedir. İran artık geri dönüşü olmayan bir kırılma evresine girmiştir.

Merkezi otorite çökmüştür. Güç boşluğu oluşmuştur. Bu boşluk kontrol altına alınmadığı takdirde İran coğrafyası etnik ve silahlı yapıların rekabet alanına dönüşecektir. Bu durum bölgesel güvenliği doğrudan tehdit etmektedir.

Bu aşamada Türkiye ve Azerbaycan için mesele tercih değil, stratejik zorunluluktur.

Türkiye İçin Stratejik Gereklilik: Kuzeybatı İran’da Güvenlik Kontrolü

İran’ın Güney Azerbaycan bölgelerinde oluşacak otorite boşluğu derhal Kürt terör yapılanmaları tarafından doldurulacaktır. Bu yapıların Türkiye sınırına yerleşmesine izin verilmemelidir.

Türkiye:

• Sınır güvenliği gerekçesiyle,
• Terörle mücadele doktrini kapsamında,
• BM Şartı Madde 51 çerçevesinde meşru müdafaa hakkına dayanarak

İran’ın kuzeybatısında güvenlik kontrolü tesis etmelidir.

Bu bir tercih değildir. Bu, Türkiye’nin ulusal güvenlik refleksinin zorunlu sonucudur.

Suriye ve Irak sahasında uygulanan güvenlik koridoru modeli burada da hayata geçirilmelidir. İran’ın kuzeybatısı kontrol altına alınmadığı takdirde Türkiye’nin doğu sınırı kalıcı tehdit altına girecektir.

Azerbaycan İçin Tarihsel Sorumluluk: Güney Azerbaycan Meselesi

Hamaney sonrası İran’da merkezi yapının dağılmasıyla birlikte Güney Azerbaycan Türkleri korumasız kalmıştır. Bu durum etnik güvenlik meselesine dönüşmüştür.

Azerbaycan devleti:

• Güney Azerbaycan Türklerinin güvenliğini uluslararası platforma taşımalıdır.
• İnsani koruma ve halkların güvenliği ilkesini gündeme getirmelidir.
• Güney Azerbaycan’ı siyasi ve güvenlik himayesi altına almalıdır.

Bu adım geciktirilmemelidir.

Güney Azerbaycan meselesi artık kültürel değil, stratejik ve güvenlik meselesidir. Devlet boşluğu oluşmuş bir coğrafyada soydaşların güvenliği sağlanmalıdır.

Uluslararası Hukuk ve Meşruiyet Zemini

Bu süreç:

• Meşru müdafaa hakkı,
• İnsani koruma ilkesi,
• Devlet otoritesinin fiilen çöktüğü durumlarda güvenlik tesis etme hakkı

çerçevesinde temellendirilmelidir.

İran’da merkezi egemenlik çökmüştür. Egemenlik boşlukta kalmıştır. Güvenlik boşluğu doldurulmalıdır.

Uluslararası sistem fiili durumları esas alır. Sahada kontrol kuran aktör diplomatik zemini şekillendirir. Bu nedenle adımlar hızlı, kararlı ve eşgüdümlü atılmalıdır.

ABD ve İsrail Faktörü

İran’ın mevcut rejim yapısı sona ermiştir. ABD ve İsrail’in önceliği İran’ın yeniden tehdit üretmemesidir. Güney Azerbaycan’da Azerbaycan’ın kontrol tesis etmesi, İran’ın yeniden merkezi ve agresif bir güç olarak toparlanmasını engeller.

Bu nedenle Azerbaycan’ın atacağı adımlar doğrudan karşı blok oluşturmayacaktır. Bölgesel güç dengesi İran sonrası yeni mimariye göre şekillenecektir.

Stratejik Sonuç

Hamaney’in öldürülmesi İran tarihinde bir kırılma değil, dağılma sürecinin başlangıcıdır.

Bu süreçte:

• Türkiye kuzeybatı İran’da güvenlik kuşağı oluşturmalıdır.
• Azerbaycan Güney Azerbaycan’da siyasi ve güvenlik himayesi tesis etmelidir.
• Süreç eşgüdümlü yürütülmelidir.
• Sahadaki kontrol diplomatik meşruiyet üretir.

İran sonrası dönem, Ankara ve Bakü için tarihsel bir fırsat ve aynı zamanda stratejik zorunluluktur.

Bu boşluk doldurulacaktır. Soru, kimin dolduracağıdır.