SAYINQALA: GÜNEY AZERBAYCAN’DA AFŞAR TÜRKLERİNİN TARİH, KÜLTÜR VE DİRENİŞ KALESİ

Afşarların bölgedeki askerî mirası, Simko isyanı sırasındaki direnişleri, Pehlevi döneminin merkeziyetçi politikaları, 1945–1946 Güney Azerbaycan Millî Hükûmeti dönemindeki siyasi kırılmalar ve bugün karşı karşıya oldukları dilsel-demografik değişim, Sayınqala’nın tarihine ışık tutuyor.

HARAYHABER | Araştırma-Analiz
Yazar: Efsane Afşar Sayınqala

Güney Azerbaycan’ın güneybatısında, İran’ın bugünkü Batı Azerbaycan eyaletinde ve Ciğatı (Cagatu) Nehri vadisinde yer alan Sayınqala (Şahindej), tarih boyunca Kafkasya, Irak ve Orta İran arasındaki geçiş güzergâhlarından biri oldu. Yerleşimin adının, Eski Türkçe ve Moğolca kökenli olduğu belirtilen, “iyi, aziz, saygın” anlamlarıyla ilişkilendirilen “Sayın” ile “kale” anlamındaki “Qala” kelimelerinin birleşiminden oluştuğu ifade edilir. Bölge, özellikle Oğuzların Afşar boyunun buraya yerleşmesiyle Güney Azerbaycan Türk kültürünün güçlü merkezlerinden biri hâline geldi.

Yüzyıllar boyunca hanedanlar çıkaran ve ordular kuran Afşarlar için Sayınqala, askerî ve lojistik önem taşıyan bir merkezdi. 20. yüzyılın başından itibaren ise zorunlu iskân, yerel önderlerin tasfiyesi ve dilsel asimilasyon politikaları karşısında kimliğin ve yurt bağının korunduğu bir coğrafya olarak öne çıktı.

Bu inceleme, Sayınqala’nın bütün tarihini ele almak yerine 18. yüzyıldaki hanlıklar döneminden başlayarak 1920’lerdeki Simko isyanı karşısında verilen mücadeleyi, Pehlevi hanedanının merkeziyetçi ve asimilasyoncu politikalarını ve 1945–1946 Güney Azerbaycan Millî Hükûmeti dönemindeki sınıfsal-siyasi kırılmaları inceliyor. Son bölümde ise Sayınqala Afşarlarının günümüzdeki dili ve demografik yapısı sosyal dilbilimsel bir çerçevede değerlendiriliyor.

Anahtar kelimeler: Sayınqala (Şahindej), Afşar Türkleri, Simko isyanı, Rıza Şah dönemi, asimilasyon politikaları, Pişeveri, Güney Azerbaycan Millî Hükûmeti.

1. Tarihsel arka plan: Afşar hanlıkları ve Sayınqala’nın stratejik rolü

Afşar Türkü Nadir Şah’ın 1736’da kurduğu Afşar Devleti, Nadir Şah’ın 1747’de öldürülmesinin ardından zayıfladı; Azerbaycan coğrafyasında çok sayıda yarı bağımsız Türk hanlığının ortaya çıktığı bir dönem başladı. Afşar boyunun Kırklı, Kasımlı ve Küreşli gibi kolları bu süreçte kitleler hâlinde Sayınqala ve çevresindeki Tikantepe (Tekap) ile Koşaçay hattına yerleşti.

Sayınqala Afşarları ayrı bir hanlık kurmadı. Buna karşılık yerleşim, kuzeyde güçlenen Urmiye Afşar Hanlığı’nın (1747–1865) güney sınırındaki önemli merkezlerden biri ve askerî ikmal noktası hâline geldi. Urmiye Hanı Fethali Han Afşar, Azerbaycan hanlıklarını tek bir merkezde birleştirme hedefiyle Tebriz, Karabağ ve başka hanlıklar üzerine seferler düzenlerken ordusunun süvari gücünde Sayınqala’dan katılan Afşar savaşçılarının önemli yer tuttuğu aktarılır.

Bu konum, Sayınqala’yı sıradan bir yerleşimin ötesine taşıdı; bölgenin askerî ve siyasi dengelerinde etkili bir merkez hâline getirdi.

2. 1920’ler: Simko isyanı ve Sayınqala’nın direnişi

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Kaçar yönetiminin zayıflaması ve İran’da ortaya çıkan otorite boşluğu, sınır bölgelerinde ciddi güvenlik sorunlarına yol açtı. Şıkak aşireti lideri Simko (İsmail Ağa), Batı ve Güney Azerbaycan’ı içine alan ayrılıkçı bir yönetim kurma hedefiyle Urmiye, Selmas ve Hoy’u işgal etti. Büyük sivil kayıpların yaşandığı bu süreç güneye, Sayınqala ve Sulduz yönüne uzandı.

Merkezî yönetimin bölgedeki güvenliği sağlayamadığı bu dönemde Sayınqala Afşarları, yerel süvari ve tüfekçi birlikleri örgütleyerek savunmaya geçti. Bölgesel Afşar önderleri ve komutanları arasında şu isimler öne çıkar:

• Emir Aslan Han Afşar (Mecdü’s-Saltana): Afşar obalarını bir araya getirdiği, Simko’nun ilk saldırılarına karşı direnişi örgütlediği ve sivil halkın göç yollarının güvenliğini sağlamaya çalıştığı aktarılır. Bölgedeki siyasi ve askerî önderlerden biri olarak anılır.
• Hüseyin Han ve Yusuf Han Afşar: Sayınqala’nın dağlık kırsalında konuşlanarak Simko’nun ikmal hatlarına baskınlar düzenleyen ve Türk köylerinin yağmalanmasını önlemeye çalışan yerel komutanlar olarak kaydedilir.
• Rıza Kulı Han ve Ali Han Afşar: 1921 sonrasında General Abdullah Tahmasebi komutasındaki merkezî ordu birlikleriyle birlikte hareket ederek Afşar Süvari Alayı’nın başında çatışmalara katıldıkları ve Şekeryazı Muharebesi’nde Simko güçlerinin yenilgiye uğratılmasında rol oynadıkları belirtilir.

Sayınqala Afşarlarının bu askerî ve toplumsal direnişinin, isyanın güneye doğru yayılmasını sınırladığı; Urmiye ve çevresindeki demografik değişimlerin Sayınqala-Zencan hattına uzanmasını önleyen bir savunma hattı oluşturduğu ileri sürülür.

3. Rıza Şah dönemi: Zorunlu iskân ve asimilasyon

Simko isyanı sırasında Sayınqala Afşarlarının askerî gücünden yararlanan merkezî yönetim, Rıza Şah’ın 1925’te tahta çıkmasının ardından bölgeye yönelik politikasını değiştirdi. Yeni rejim, “tek millet, tek dil” anlayışına dayalı, merkezî ve Fars milliyetçiliğini esas alan bir ulus-devlet kurmayı hedefliyordu. Yerel silahlı güce, önderlere ve güçlü bir Türk kültürüne sahip Afşar toplulukları da bu anlayış içinde merkezî otorite açısından tehdit olarak görüldü.

Zorunlu iskân ve silahsızlandırma

İlk adımlardan biri, Afşarların yüzyıllardır sürdürdüğü yaylak-kışlak göçlerinin askerî güç kullanılarak yasaklanması oldu. “Taht-ı Kapu” adıyla anılan zorunlu iskân uygulaması kapsamında Afşar obaları devletin belirlediği köylere yerleştirildi. Hayvancılığa dayalı ekonomik düzenin bozulması halkı yoksullaştırdı. Ardından yürütülen silahsızlandırma harekâtında halkın elindeki silahlara el konuldu; direnen yerel önderler, hanlar ve kanaat önderleri aşiret bağlarını zayıflatmak amacıyla Horasan, Tahran ve Fars eyaletlerine sürgün edildi.

Dil ve coğrafi hafızanın hedef alınması

Rıza Şah dönemindeki asimilasyon politikaları fiziksel baskıyla sınırlı kalmadı; dil ve kültür alanına da yayıldı:

1. Yer adlarının değiştirilmesi: Bölgenin Türkçe adı Sayınqala, resmî kullanımda Şahindej olarak değiştirildi. Çevredeki Türkçe köy, dağ, ova ve nehir adlarının önemli bir bölümünün Farsça adlarla değiştirilerek haritalardan silindiği belirtilir. Çocuklara Türkçe isim verilmesi de yasaklandı.
2. Türkçenin kamusal alandan dışlanması: Okullarda, resmî dairelerde ve sosyal yaşamda Türkçenin kullanımına yasaklar getirildi. Türkçe konuşan çocukların cezalandırılması için okul bahçelerine “ceza sandıkları” konulduğu ve çocukların fiziksel ya da psikolojik şiddete maruz bırakıldığı aktarılır. Camilerde Türkçe vaaz verilmesi ve cenazelerde Türkçe ağıt yakılması da baskı ve yasaklarla karşılaştı.

“Aryanlaşmış Türkler” tezinin ideolojik boyutu

Asimilasyon politikalarını meşrulaştırmak amacıyla Ahmet Kesrevi ve Mahmud Afşar gibi ideologların tarih tezlerinden yararlanıldı. Bu tezlerde İran’daki Türklerin, Afşarlar dâhil, ırksal olarak Türk olmadığı; eski Aryan ya da Fars topluluklarının geçmişteki Selçuklu, Moğol ve Safevi hâkimiyetleri sırasında dillerini Türkçeye dönüştürdüğü ileri sürüldü. Böylece Farsçalaştırma politikaları asimilasyon olarak değil, bu toplulukları “öz kimliklerine ve ana dillerine döndürme” girişimi olarak sunuldu.

Bu görüşlerin eğitim müfredatına taşınmasının Afşar ve Azerbaycan Türkü gençlerde kimlik kırılması ve aşağılık duygusu yaratmayı hedeflediği değerlendirilir.

4. 1945–1946: Pişeveri dönemi ve sınıfsal-siyasi kırılma

1941’de Müttefiklerin İran’ı işgal etmesinin ardından Rıza Şah tahttan indirildi ve sürgüne gönderildi. Bu gelişme, uzun süredir baskı altında tutulan Türk kimliğinin yeniden kamusal alanda görünürlük kazanmasına zemin hazırladı.

12 Aralık 1945’te Seyit Cafer Pişeveri liderliğinde Güney Azerbaycan Millî Hükûmeti ilan edildi. Azerbaycan Demokrat Partisi’nin öncülüğündeki yönetim, Türkçeyi resmî dil ilan etti; Türkçe eğitim veren okullar ve üniversiteler açtı, kültür alanında düzenlemeler yaptı ve toprak reformuna girişti. Yaklaşık bir yıl süren bu dönemde Sayınqala Afşarları tek bir siyasi tutum sergilemedi; sınıfsal çıkarlar doğrultusunda iki farklı çizgi ortaya çıktı.

Millî Hükûmeti destekleyenler: Afşar halkı ve fedayiler

Rıza Şah döneminde mülksüzleştirilen, topraklarını kaybeden yoksul Afşar köylüleri, göçebeler ve kasaba aydınları Millî Hükûmet’e destek verdi.

• Kültürel canlanma: Sayınqala’da okullarda Türkçe eğitime geçilmesi ve millî kültür üzerindeki baskıların hafiflemesi halkta güçlü bir karşılık buldu.
• Toprak reformu: Pişeveri yönetiminin şah yanlısı feodal ağaların topraklarını köylülere dağıtması, yoksul Afşar kesimlerinin hükûmete desteğini artırdı. Sayınqala’dan binlerce Afşar gencinin, millî ordunun çekirdeğini oluşturan fedayi birliklerine katılarak özellikle güney sınırlarının savunmasında görev aldığı belirtilir.

Millî Hükûmete karşı çıkanlar: Muhafazakâr Afşar hanları

Pişeveri yönetiminin sol ve sosyalist çizgideki politikalarını, feodal ayrıcalıkları ve geniş toprak mülkiyeti açısından tehdit olarak gören bazı Afşar hanları ve feodal beyler harekete karşı çıktı.

• Bu çevreler Millî Hükûmet’i “komünist ve dinsiz” olarak niteleyerek Tahran’daki şah yönetimiyle ittifak kurdu.
• Sayınqala’ya komşu Zencan’daki Zülfikari ailesi gibi büyük Afşar hanlarının kendi süvari güçlerini silahlandırarak fedayi birliklerine karşı çatıştığı, ikmal hatlarını hedef aldığı ve merkezî ordunun bölgeye girişini kolaylaştırdığı aktarılır.

Millî Hükûmet’in çöküşü ve Aralık 1946

Sovyet ordusunun İran’dan çekilmesinin ardından, Aralık 1946’da Muhammed Rıza Şah’ın ordusu Güney Azerbaycan’a girdi. Bu süreçte şah yönetimini destekleyen bazı Afşar hanlarının orduya rehberlik ettiği ve Pişeveri’yi destekleyen köylüleri, aydınları ve fedayileri ihbar ettiği ileri sürülür. Sayınqala ve çevre köylerinde binlerce Türk yurtseverin katledildiği, kitapların meydanlarda yakıldığı ve asimilasyon politikalarının daha sert bir aşamaya geçtiği belirtilir.

5. Günümüzde Sayınqala: Afşar Türkçesi ve demografik yapı

Resmî adı hâlen Şahindej olan Sayınqala, uzun süreli asimilasyon, göç ve idari müdahalelere rağmen Türk kimliğini büyük ölçüde koruyor. Bununla birlikte bölge, bugün de dilsel ve demografik değişim baskısıyla karşı karşıya.

Afşar Türkçesinin durumu

Sayınqala’da konuşulan dil, Oğuz Türkçesinin Güney Oğuz kolunda değerlendirilen Afşar Türkçesidir. Standart Azerbaycan Türkçesiyle büyük ölçüde örtüşür; fonetik ve biçim bilgisi bakımından bazı eski Oğuzca özellikleri korur.

• Ses özellikleri: Bazı yuvarlak ünlülerin düzleşmesi —örneğin “yüz” yerine “yiz”— ve Farsçanın etkisiyle kimi ünlülerin, özellikle “a” sesinin, daha yuvarlak telaffuz edilmesi ayırt edici özellikler arasında sayılır.
• İki dillilik ve dil kayması: Sayınqala Afşarlarının ileri düzeyde Türkçe-Farsça iki dilli olduğu belirtilir. Eğitim, devlet daireleri, medya ve resmî yazışmaların Farsça yürütülmesi nedeniyle Afşar Türkçesi yazı dili olarak gelişememiş; daha çok aile ve sosyal yaşamda kullanılmıştır. Özellikle genç kuşaklarda şehirleşme ve dijital medyanın etkisiyle kelime haznesinin Farsçadan etkilenmesi ve dil kayması gözlemlenmektedir.

Demografik yapı

Sayınqala bugün bütünüyle homojen bir Türk yerleşimi değildir. Rıza Şah ve oğlu dönemindeki demografik politikalar ile daha sonraki göçler sonucunda şehre ve güneydeki köylere Mukri ve Şıkak kollarından Kürtler ile Fars nüfus da yerleşmiştir. Afşar Türklerinin şehir merkezi ve köylerde çoğunluğu oluşturduğu ya da bazı yerleşimlerde diğer gruplarla sayısal dengenin yaklaşık yarı yarıya olduğu ifade edilir. Güncel ve güvenilir nüfus verileri, bu dağılımın yerleşim bazında ayrıca belgelenmesini gerektiriyor.

Sonuç

Sayınqala (Şahindej), adının resmî haritalarda değiştirilmesi, yerel hanların siyasi bölünmesi, Türkçenin kamusal alandan dışlanması ve geleneksel askerî düzenin dağıtılması gibi tarihî kırılmalar yaşadı. Buna rağmen Afşar Türklerinin toprağa bağlılığı ve kültürel direnci, bölgenin kimliğinin korunmasında önemli rol oynadı.

Hanlıklar döneminde askerî bir merkez, 1920’lerde yerel savunma hattı ve 1945’te millî uyanışın bir parçası olarak öne çıkan Sayınqala, bugün de Afşar mirasını ve Türkçeyi gelecek kuşaklara aktarma mücadelesini sürdürüyor. Bu nedenle Sayınqala’nın tarihi, yalnızca bir yerleşimin geçmişi değil; Güney Azerbaycan Türklerinin dil, kimlik ve hafıza mücadelesinin de önemli bir parçasıdır.

Kaynakça

1. Kesrevi, Ahmet (1943). Azari ya Zaban-e Bastan-e Azarbaijan (Azeri veya Azerbaycan’ın Kadim Dili). Tahran.
2. Pişeveri, Seyit Cafer (1945). Kayıtlar ve Nutuklar. Tebriz Millî Hükûmet Arşivleri.
3. Tahmasebi, Abdullah (1925). Tarih-e Şahansahi-ye Rıza Şah Pehlevi ve Cenghaye Azarbaijan (Rıza Şah’ın Tarihi ve Azerbaycan Savaşları). Tahran Askerî Matbaası.
4. Karakuş, G. (2021). “Assimilation Policies Applied to Iranian Turks.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 8(3), 1249–1259.
5. Oberling, Pierre (1984). “Afšār.” Encyclopædia Iranica, Vol. I, Fasc. 6, 582–586.
6. Sümer, Faruk (1980). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. İstanbul: Ana Yayınları.