BULUD QARAÇORLU SƏHƏND: ARAZIN AYRILIĞINDAN “SAZIMIN SÖZÜ”NƏ

Marağada doğulan şairin ömrü ana dilinə, milli yaddaşa və iki yerə bölünmüş Azərbaycanın həsrətinə həsr olundu. Səhənd zindanda yazdı, qadağalara baxmayaraq şeirlərini yaydı və “Kitabi-Dədə Qorqud”un ruhunu dörd cildlik “Sazımın sözü”ndə yaşatdı.

Yazar: Ramilə Qurbanlı
HARAYHABER | Ədəbiyyat

Bulud Qaraçorlu Səhənd 1926-cı ildə Azərbaycanın qədim şəhərlərindən Marağada anadan olub. Əslən Qaraçorlulardandır. Qaraçorlu soyunun mənşəyi barədə söylənən rəvayətlərdən biri onu Göytürk dövrünə bağlayır. Həmin rəvayətə görə, Göytürk dövlətini yaradan Aşina oğulları dəmirçiliklə məşğul olur, xüsusi qılınclar hazırlayırmışlar. İki tayfanın hər biri öz qılıncına adını verir, hazırladıqları silahın üzərinə tayfa nişanını həkk edirmiş. Tayfalardan birinin adı “Bilgətəkini”, digərinin isə “Qaraçori” olub. Bu rəvayətdə Bulud Qaraçorlunun nəsli də Qaraçori tayfasına bağlanır.

Etimoloji izahlardan birində “Kara-Çur” adının qədim türk dilində “qaraşın, güclü” mənası verən “kara” və “döyüşçü” mənasındakı “çur” sözlərindən yarandığı bildirilir. Bu izahlar Qaraçorlu nəslinin mənşəyinə dair rəvayət və yozumlar kimi təqdim edilməlidir.

Səhəndin valideynləri təhsil almamış, sənətkarlıqları ilə tanınmışdılar. Atası yalnız öz adını yazmağı öyrənmişdi. Səhənd yazırdı ki, anası oxumağı bacarsa da, Qurandan başqa heç nə oxumamışdı. Bununla belə, savadını valideynlərindən aldığını vurğulayırdı. Onların oxşamaları, nağılları, söhbətləri, öyüdləri, ikiyə bölünmüş Azərbaycanın həsrətini daşıyan hekayətləri onun qanına, yaddaşına hopmuşdu. O yaddaşdan Bulud Qaraçorlu Səhənd yetişdi.

Razi təxəllüsündən Səhənd adına

İlk təhsilini Marağada alan Bulud, 17 yaşında Razi təxəllüsü ilə şeirlər yazmağa başladı. Onun gənclik illəri 1940-cı illərdə İranda Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatının yüksəliş dövrünə təsadüf etdi. Səhənd həmin çağın ümidini və ağrısını öz poeziyasına gətirdi.

Keçmişdən söz açmağım yasaq,
Gələcəyimdən danışmağım yasaq,
Ata-babamın adını çəkməyim yasaq,
Anamdan ad aparmağım yasaq.

1945-ci ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Güney Azərbaycanda Milli Hökumət quruldu. Hökumətin apardığı islahatlar və ölkənin gələcəyinə dair yaranan ümid Səhəndin ruhunu yüksəldirdi. Onun şeirləri bu inamı dilə gətirirdi:

Mənim də əlimdən bu gəlir ancaq,
Səni keçmişimlə eyləyim tanış.
Başuca yaşamaq istəsən əgər,
Bax gör babaların necə yaşarmış!

Lakin bu ümid uzun sürmədi. 1946-cı ildə Milli Hökumət süqut etdi, Azərbaycan yenidən İranın mərkəzi hakimiyyətinin nəzarətinə keçdi. Hərəkatın məğlubiyyəti Səhəndin yaradıcılığında dərin iz buraxdı.

1945-ci ildə imzalanan BMT Nizamnaməsi beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi qorumağı, dövlətlər arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirməyi qarşıya məqsəd qoymuşdu. Güney Azərbaycan hərəkatının məğlubiyyəti ilə bağlı bu məqamı xatırladan müəllif, böyük dövlətlərin elan etdiyi prinsiplərlə bölgədə baş verənlər arasındakı ziddiyyətə diqqət çəkir. BMT-ni Milli Hökumətin devrilməsində birbaşa iştirak edən tərəf kimi göstərmək isə tarixi baxımdan təsdiqlənmiş fakt deyil.

Qarğış zəmanənin qanunlarına,
Qarğış ürəkləri ayıranlara,
Qarğış insanları qəfəsə salıb,
Bəşər hüququndan dəm vuranlara.

Zindanda yazılan “Araz” və “Xatirə”

Milli Hökumətin süqutundan sonrakı illərdə ana dilində yazmaq və çap olunmaq çətinləşdi. Şeirlər, poemalar zindanda və sürgündə yazılır, gizli yollarla köçürülərək oxucular arasında yayılırdı. 1940-cı illərin sonu və 1950-ci illərdə Güney Azərbaycanda türkcə əsərləri açıq şəkildə çap etmək mümkün deyildi. İnqilabdan əvvəl türkcə kitabların üzərində çap ili və yeri göstərilməməsi də bu qorxu mühitinin göstəricilərindən biri idi.

Səhənd 1949–1950-ci illərdə həbsdə olduğu dövrdə “Araz” və “Xatirə” poemalarını yazıb, daha sonra üzərində işləyib. Hər iki əsərdə milli azadlıq hərəkatının izləri, məğlubiyyətin ağrısı və doğma yurd barədə arzular yer alır. Tarixi hadisələr Səhəndin poeziyasında yalnız xatirəyə çevrilmir; onlar gələcək üçün ünvanlanan çağırış kimi səslənir.

Həbsdən sonra Səhəndin ədəbi çevrəsində Məhəmmədəli Fərzanə, Səbahi, Şəhriyar və doktor Cavad Heyət vardı. Tehranda Fərzanə ilə eyni evdə kirayədə yaşadığı dövrdə Səhəndin qarşısında yeni bir xəzinə açıldı: “Kitabi-Dədə Qorqud”.

Fərzanə dastanın nüsxələrini Türkiyədən gizli yollarla gətirdərək İranda yayırdı. Səhənd bu əsəri sadəcə oxumurdu; onun dilini, dünyasını və xalq yaddaşını içinə çəkirdi. İllər boyu axtardığı bədii və milli qaynağı dastanda tapmışdı. Dastanı dəfələrlə oxuduqdan sonra onun ruhundan “Sazımın sözü” yarandı.

Dörd cildlik əsərin yalnız iki cildi Səhəndin sağlığında çap oluna bildi. Qalan cildlər onun ölümündən sonra dostlarının səyi ilə nəşr edildi. “Sazımın sözü” Güney Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Ardınca Sönməzin “İsanın son şamı”, Barışmazın “Nəğmə dağı”, Savalanın “Apardı sellər Saranı” kimi poemaları meydana çıxdı.

Doktor Cavad Heyət “Sazımın sözü”nü Firdovsinin “Şahnamə”si ilə müqayisə edir, əsəri Güney Azərbaycan türklərinin zəngin söz xəzinəsi və “Millətnaməsi” adlandırırdı.

Arazın iki sahili arasında qurulan şeir körpüsü

Səhənd uşaqlıqdan Quzey Azərbaycana həsrət idi. 1967-ci ildə dünya şöhrətli şərqşünas alim Rüstəm Əliyevin vasitəsilə Arazın bu tayındakı şairlərlə əlaqə qurdu. Məmməd Rahim, Süleyman Rüstəm, Bəxtiyar Vahabzadə və Qabil Səhəndə öz şeirlərini göndərdilər; onun şeirlərinə mənzum cavablar yazdılar.

Bu yazışmalar iki qardaş arasındakı həsrət və nisgildən qaynaqlanan ədəbi körpüyə çevrildi. Rüstəm Əliyevə ünvanladığı “Üçüncü ərməğan” şeirində Səhənd Pəhləvi rejiminin Azərbaycan türkcəsinə qarşı siyasətini kəskin tənqid edirdi:

Zöhhaklar, fironlar, hitlerlər dünyada,
Neyləsə, neyləsə, neyləsə, neyləsə,
Açginən tarixi, varaqla, baxginən,
“Dilində danışma!” demədilər bir kəsə.

Səhənd Səməd Vurğunun yaradıcılığına vurğun idi və onun təsiri şeirlərində də hiss olunurdu. Gəncəli dostu Səbahi isə Səhəndin zahiri görkəmini də Vurğuna bənzədirdi.

Səhənd milli azadlıq hərəkatında iştirakından və o qədər qanlı-qadalı hadisənin içindən sağ çıxmasından “taleyin oyunu” kimi danışırdı. Hələ görəcəyi günlərin, Quzey Azərbaycana gedib o torpağı görmək qismətinin olduğunu düşünürdü. Təbrizdən Bakıya uzanan yolu müqəddəs sayırdı:

Sözləri səslənir öz sözüm kimi,
Vətənə sevgidə lap özüm kimi.
Nə qədər doğmadır Təbrizim kimi,
Bu Şəki, Şamaxı, Şuşa, taleyim!

Quzeyə gedib-gəlmək onun intizarını bitirmədi; ayrılıq həsrəti daha da artdı. Səhənd bu tayın şairlərini daha çox oxuyur, Arazın o üzünə daha çox nisgil çəkirdi. Əliağa Kürçaylının “Fillər də ağlayır” şeirini oxuduqdan sonra ona “Qardaşım Əliağa Kürçaylıya” adlı şeir-məktub yazdı. Səhənd öz həsrətinin daha ağır, dərdinin daha dözülməz olduğunu söyləyir, Kürçaylının güvəndiyi dağlara qar, öz dağlarına isə dolu düşdüyünü yazırdı.

Quzeydə Səməd Behrəngi 1968-ci ildə Arazda boğularaq həlak olanda Səhənd sarsıldı. Araz çayına ünvanladığı şeirlərində bu itkinin ağrısını, iki qardaş arasındakı ayrılığı və Arazın yaratdığı həsrəti dilə gətirdi. Səmədin ölümü Səhəndin poeziyasında yalnız şəxsi kədər deyil, bütöv bir xalqın dərdi kimi səslənir.

Azadlıq cəbhəsinin fədaisi

Bulud Qaraçorlu Səhənd ana dilinin zənginləşməsi üçün misilsiz işlər görən şair idi. O, dil və azadlıq uğrunda mübarizəni həyatının əsas mənasına çevirmişdi. Boynuna kəfən salmaqdan, qana bələnməkdən, hətta Arazın sularında batmaqdan çəkinmədiyini yazırdı; bir arzusu vardı: vətənini azad görmək.

“Fədailər marşı” onun azadlıq çağırışını aydın şəkildə ifadə edir:

Mən azadlıq cəbhəsində bir fədai əsgərəm,
Bir azadlıq istəyirəm, bir də azad bir vətən.

Əsərdə Səttarxan, Bağırxan və Xiyabani el yolunda canından keçən fədailər kimi xatırlanır. Şeir Səhəndin həyat mövqeyini də əks etdirir: azadlıq, ana dili və vətən uğrunda mübarizə.

Ümidin sarsıldığı son illər

1978–1979-cu illər İran inqilabından sonra Səhənd yeni hakimiyyətin Güney Azərbaycandakı milli problemləri həll edəcəyinə ümid bəslədi. Xomeyninin hakimiyyətə gəlişini alqışlayan “İmama salam” şeirini yazdı. Xomeyninin “nə sağa, nə sola, İslama” şüarını şeirə çevirdi; ruhanilərin hakimiyyətə gəlməsi ilə azərbaycanlıların milli haqlarına qovuşacağına inandı.

Səməd Vurğunun “Rəhbərə salam” şeirini xatırladan bu ümidin sonu məyusluq oldu. Səhəndin inamı azərbaycanlıların milli hüquqlarının tanınacağı gözləntisi ilə bağlı idi. Bu ümid gerçəkləşməyəndə şairin sözlərində ayrılıq, yorğunluq və gələcəyə dair nigaranlıq daha qabarıq səsləndi:

Görəsən sonu varmı
Bu ağır nisgillərin?
Baharı-yazı yoxmu
Bu boranlı ellərin?
Görəsən bu ayrılıq
Çatacaqdırmı başa?
İki qardaş bir daha
Yaşayacaqmı qoşa?

1979-cu ildə Səhənd vəfat etdi. Onun həyatı və yaradıcılığı Arazın iki sahili arasında qalan bir xalqın dilini, yaddaşını və ayrılıq dərdini daşıyırdı. O, zindanda yazdı, qadağalara baxmayaraq xalqının dilində danışdı, “Dədə Qorqud”un ruhunu “Sazımın sözü”nə köçürdü. Şeirlərində isə bir istəyi dönө-тəkrar səsləndirdi: azad vətən, ana dilində söz və qardaşların yenidən qovuşması.

Redaksiya qeydi: Səhəndin doğum ili barədə mənbələr eyni məlumatı vermir. Bu yazıda müəllifin təqdim etdiyi 1926-cı il saxlanılıb; TEİS bioqrafik məqaləsi başqa doğum tarixlərinin də göstərildiyini qeyd edir.

BMT ilə bağlı hissədə də bir düzəliş etdim: Milli Hökumətin süqutunu BMT-nin birbaşa həyata keçirdiyi əməliyyat kimi təqdim etmədim. ABŞ Dövlət Departamentinin 1946-cı il sənədləri məsələni İranın Azərbaycan vilayətindəki siyasi vəziyyət və Sovet qoşunlarının iştirakı ilə bağlı mübahisə kimi qeydə alır.