Yardım Adı ilə Asılılıq: ABŞ Sərmayəsi İranı Necə Öz İqtisadi Nəzarətinə Aldı?

İran–Amerika iqtisadi əlaqələri: 1950–1975

Hazırladı – Fuad Kamil oğlu

İkinci Dünya müharibəsindən sonra İran yalnız nefti ilə deyil, strateji coğrafiyası ilə də ABŞ-ın diqqət mərkəzinə çevrildi. Vaşinqton üçün İran Sovet İttifaqı ətrafında qurulan hərbi-siyasi zəncirin önəmli halqalarından biri idi. Tehran hakimiyyəti üçün isə ABŞ həm İngiltərə təsirini tarazlaşdıracaq, həm də ölkə daxilində böyüyən siyasi və ictimai narazılıqlar qarşısında rejimi qoruyacaq əsas xarici güc kimi görünürdü.

Bu baxımdan 1950-ci illərdən başlayaraq Amerika kapitalı İrana yalnız ticarət və investisiya yolu ilə deyil, hərbi yardım, kredit, texniki dəstək, neft ortaqlıqları və iqtisadi planlama mexanizmləri vasitəsilə daxil oldu. Görünüşdə “yardım” adlanan bu proses, əslində İran iqtisadiyyatının addım-addım xarici sərmayə və siyasi asılılıq çərçivəsinə salınması idi.

Musaddıqdan sonra dəyişən balans

1950-ci illərin əvvəllərində İran dərin maliyyə və siyasi böhran yaşayırdı. Neftin milliləşdirilməsi, Musaddıq hökumətinin yüksəlişi, İngiltərə ilə qarşıdurma və ölkə daxilində milli azadlıq hərəkatının güclənməsi şah rejimini ciddi şəkildə sarsıtmışdı.

1953-cü ildə Musaddıq hökumətinin devrilməsindən sonra ABŞ-ın İrandakı rolu daha da artdı. Vaşinqton artıq yalnız iqtisadi tərəfdaş deyil, şah rejiminin qorunmasında əsas xarici dayaqlardan birinə çevrildi. ABŞ yardımları bu mərhələdən sonra təkcə iqtisadi inkişaf məqsədi daşımırdı; bu yardımlar həm də İran ordusunun gücləndirilməsi, təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulması və ölkənin Qərb blokunda saxlanılması üçün istifadə edilirdi.

Beləliklə, iqtisadi yardım siyasi nəzarətin, kredit isə strateji bağlılığın vasitəsinə çevrilirdi.

Truman proqramı və Amerikanın iqtisadi girişi

1950–1952-ci illərdə ABŞ ilə İran arasında bağlanan anlaşmalar “Truman proqramı” çərçivəsində həyata keçirilirdi. Bu proqram vasitəsilə ABŞ İranın iqtisadi və hərbi sahələrinə nüfuz etməyə başladı.

Amerika bu yardımları rəsmi şəkildə “inkişaf dəstəyi” kimi təqdim etsə də, əsas məqsəd İranı dünya kapitalist iqtisadi sistemində saxlamaq və Sovet təsirindən uzaq tutmaq idi. İranın yolları, infrastruktur layihələri, texniki sistemləri və planlama qurumları Amerikanın birbaşa və dolayı təsiri altına düşürdü.

ABŞ-ın İxrac-İdxal Bankı da bu prosesdə əsas vasitələrdən biri idi. Bank İrana uzunmüddətli kreditlər verir, ancaq bu kreditlər eyni zamanda Amerika şirkətlərinin İran bazarına girişini asanlaşdırırdı. Başqa sözlə, İranın aldığı kreditlər yalnız İranın ehtiyaclarına deyil, Amerika kapitalının maraqlarına da xidmət edirdi.

1963-cü ilə qədər ABŞ İrana ümumilikdə 313 milyon dollar kredit və yardım ayırmışdı. Bu vəsaitin böyük bölümü infrastruktur layihələrinə yönəldilmişdi. İlk baxışda bu, iqtisadi inkişaf kimi görünürdü. Ancaq bu layihələr həm də ABŞ-ın bölgədəki hərbi-strateji maraqları ilə üst-üstə düşürdü.

Neft sektoru və Amerikanın dərinləşən nüfuzu

İran iqtisadiyyatının əsas dayağı neft idi. Buna görə də ABŞ sərmayəsinin ən strateji hədəflərindən biri İran neft sənayesi oldu.

Amerika kapitalı Beynəlxalq Neft Konsorsiumunda ciddi pay əldə etdikdən sonra İranın neft sektorunda daha aktiv rol oynamağa başladı. İran–Amerika birgə neft şirkətlərinin yaradılması da bu nüfuzu daha da gücləndirdi.

Bu mərhələdə ABŞ yalnız İran neftindən faydalanan ölkə deyildi; o, eyni zamanda İranın enerji siyasətinə təsir göstərən əsas güclərdən birinə çevrilirdi. İran bazarında Amerika mallarının, texniki mütəxəssislərinin və şirkətlərinin payı da sürətlə artırdı.

1950-ci illərin sonuna doğru ABŞ İranın idxalında əsas yerlərdən birini tuturdu. Bu isə iqtisadi münasibətlərin təkcə neftlə məhdudlaşmadığını, İran bazarının getdikcə Amerika məhsulları və kapitalı üçün açıldığını göstərirdi.

1958 anlaşmaları: sərmayənin siyasi qorunması

1958-ci ildə İranın “Eyzenhauer doktrinası”na yaxınlaşması iki ölkə münasibətlərində yeni mərhələ yaratdı. Həmin dövrdə ABŞ ilə İran arasında xüsusi Amerika sərmayəsinin qorunması ilə bağlı anlaşmalar imzalandı.

Bu anlaşmalarla Amerika kapitalı İranda yalnız iqtisadi güc kimi deyil, hüquqi və siyasi zəmanət altında fəaliyyət göstərən imtiyazlı qüvvəyə çevrildi. İran hökuməti Amerika sərmayəsinin təhlükəsizliyi və qorunması ilə bağlı öhdəlik götürdü.

Amerikalı mütəxəssislərin İranın Planlaşdırma Təşkilatında təsir qazanması da diqqətəlayiq idi. Bu təsir onlara İranın birinci və ikinci iqtisadi inkişaf planlarının maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynamaq imkanı verdi. Nəticədə İranın iqtisadi inkişaf istiqamətləri də tədricən xarici kapitalın maraqlarına uyğunlaşdırıldı.

“Ağ inqilab”: islahat, yoxsa nəzarətli dəyişiklik?

1960-cı illərin əvvəllərində İran iqtisadi böhran, siyasi narazılıq və sosial gərginlik içində idi. Bu şəraitdə Məhəmməd Rza Şah Pəhləvi “Ağ inqilab” adlanan islahat proqramını elan etdi.

Bu proqramın əsas istiqamətləri aqrar islahat, sənayeləşmə və kapitalist münasibətlərinin inkişafı idi. Ancaq bu dəyişikliklər xalqın azad siyasi iştirakı ilə deyil, yuxarıdan aşağıya və rejimin nəzarəti altında həyata keçirilirdi.

“Ağ inqilab” bir tərəfdən modernləşmə görüntüsü yaradırdı, digər tərəfdən isə şah rejiminin sosial dayaqlarını yenidən qurmağa xidmət edirdi. Bu islahatlar İran cəmiyyətindəki dərin ədalətsizlikləri tam aradan qaldırmadı; əksinə, bir çox sahədə yeni sosial ziddiyyətlər doğurdu.

Yardım azalır, sərmayə yarışı başlayır

1960-cı illərin ikinci yarısından etibarən ABŞ-ın birbaşa dövlət yardımları azalmağa başladı. 1967-ci ildə Amerikanın Beynəlxalq İnkişaf Administrasiyası İrandakı fəaliyyətini dayandırdı. Bunun rəsmi səbəbi İranın iqtisadi inkişafda uğur qazanması kimi göstərilirdi. Ancaq bu uğurun əsas qaynağı sürətlə artan neft gəlirləri idi.

Bu dövrdən sonra İran artıq yalnız yardım alan ölkə deyildi. O, Qərb şirkətləri üçün böyük investisiya və rəqabət meydanına çevrilirdi. Amerika, Avropa və digər inkişaf etmiş kapitalist ölkələrinin şirkətləri İran sənayesində daha geniş yer tutmaq üçün yarışırdılar.

ABŞ-ın İxrac-İdxal Bankı bu mərhələdə Amerika xüsusi kapitalının İran sənayesinə girişini asanlaşdıran əsas vasitələrdən biri oldu. Abadan neft-kimya zavodu, Şahpur neft-kimya kompleksi və Əhvaz boru istehsalı zavodu kimi layihələr Amerika krediti və İran–Amerika birgə şirkətləri vasitəsilə həyata keçirildi.

1972-ci ildə Tehran Neft Emalı Zavodunun yenidən qurulması və Xuzistandakı aqrar-sənaye kompleksi üçün ayrılan kreditlər də ABŞ kapitalının İranın istehsal sahələrinə daha dərindən nüfuz etdiyini göstərirdi.

Rəqəmlərin göstərdiyi həqiqət

1954–1973-cü illər arasında ABŞ İran dövlətinə ümumilikdə 696 milyon dollar iqtisadi yardım ayırmışdı. Bunun 390 milyon dolları İxrac-İdxal Bankının kreditləri idi.

1963-cü ildən sonra yardımın xarakteri dəyişdi. Əvvəlki təmənnasız yardımların yerini daha çox kreditlər aldı. Bu kreditlər isə çox vaxt Amerika şirkətlərinin İrana ixracını dəstəkləyən mexanizm kimi işləyirdi.

Başqa sözlə, İranın aldığı yardım eyni zamanda Amerika şirkətlərinin qazancına, bazar genişlənməsinə və strateji mövqeyinin güclənməsinə xidmət edirdi.

İranın balans siyasəti

1960-cı illərin sonlarından başlayaraq İran artan neft gəlirləri hesabına ABŞ qarşısında müəyyən qədər müstəqil davranmağa çalışdı. Tehran yalnız Vaşinqtona bağlı qalmaq istəmədi; Avropa ölkələri, SSRİ və sosialist düşərgəsi ilə də iqtisadi əlaqələrini genişləndirdi.

Bu siyasət İrana müəyyən manevr imkanı verdi. Ancaq bu müstəqillik məhdud idi. Çünki İran iqtisadiyyatının əsas quruluşu hələ də neft gəlirlərinə, xarici texnologiyaya, xarici kapitala və idxal olunan sənaye sistemlərinə bağlı qalırdı.

1970-ci illərin əvvəllərində Fars körfəzinin strateji önəmi daha da artdı. Neft bazarında böhran, ərəb ölkələrinin neft siyasətinə dair qeyri-müəyyənlik və Qərbin enerji ehtiyacı İranı ABŞ üçün daha da əhəmiyyətli ölkəyə çevirdi.

Nəticə: inkişaf görüntüsü altında asılılıq

1950–1975-ci illərdə İran–Amerika iqtisadi əlaqələri xarici yardımın necə siyasi təsirə, kreditin necə iqtisadi asılılığa, investisiyanın isə necə strateji nəzarətə çevrildiyini göstərən mühüm tarixi nümunədir.

ABŞ İrana kredit verdi, ancaq bu kreditlər Amerika şirkətlərinə yol açdı. İnfrastruktur layihələrinə dəstək verdi, ancaq bu layihələr eyni zamanda Vaşinqtonun hərbi və strateji maraqlarına xidmət etdi. Neft sektoruna girdi, ancaq bu giriş İranın iqtisadi müstəqilliyini məhdudlaşdırdı. Şah rejimini dəstəklədi, ancaq bu dəstək İran xalqının azadlıq, ədalət və siyasi iştirak tələblərini ortadan qaldırmadı.

Bu səbəbdən 1950–1975 dövrünə yalnız “İranın inkişaf illəri” kimi baxmaq doğru deyil. Bu dövr həm də İranın neft, xarici sərmayə, hərbi ittifaqlar və daxili avtoritarizm arasında sıxışdığı bir mərhələ idi.

Tarix göstərir ki, xarici yardım hər zaman müstəqillik gətirmir. Bəzən yardım adı ilə başlayan proses, ölkələri daha dərin iqtisadi və siyasi asılılığa sürükləyə bilir.

Hazırladı – Fuad Kamil oğlu
Mənbə: “İRAN – ekonomika, istoriya, literatura” (sbornik statey)
Moskva – 1976

Redaksiya qeydi:
Bu məqalə HarayHaber oxucuları üçün axıcı Azərbaycan türkcəsində redaktə olunmuş və yayına hazırlanmışdır. Mətnin əsas mənbəyi Sovet dövründə Moskvada yayımlanmış elmi məqalələr toplusudur. Mənbənin ideoloji dili nəzərə alınaraq yazı daha aydın, oxunaqlı və çağdaş oxucu üçün uyğun formaya salınmışdır.